SERAT SULUK PAWÉSTRI SAMARIYAH

0

SERAT SULUK PAWÉSTRI SAMARIYAH

 


Puryanning kang sinarkaréng tulis téssing sedya syaga malat prana, nanagi songnging tujunné, juwet ngrawit mrih jumbuh, danur wédha wawarah jati, dadamar kaurippan mongga dipun gayuh, saiyeg saéka praya, yén wus nyandhak ywa sinnimpen tanwéh mijil nging sami dén wradinna.

Tangéh lamun tebanning kang tulis  yén wasissa mimba pra sarjana, ringa ringa pangriptanné, tan darbé gunna kawruh, kang mimbuhi wenganning budi, tan kétang ingénceppan déra kumawiku, mungmamrih ambirat brongta, angruruhi rarassan wodding dumadi, mrih wenningngé wardaya.

Pinnngettan duk wiwit tinulis nujwéng jumbuh kaliwon tagalnya, ping kalih likur wulanné, sawal mongsa sasaddhéku, wuku tolu ingkang lumaris tanggap windu sengara, jimmawal kang taun sangkalannira winnarna, tinengerran gunna tata ngésthi gusthi, (1853) pinurwa kang carita.

Bubukanné jinnejer ing kawi,duk nalika Kangjeng Nabi Ngisa, lalana tannah Yudinné, madhangngi kang kalimput katennemman ngélmi sajati, ngabekti maring Allah, tangala punniku, kathah tyang kang manjing siswa, rumangsanné samya ntuk nugraha jati, lir nginum toya gesang.

Kawuwussa wau Kangjeng Nabi, arsa kundur  mring tannah dunungnya, galiléyah doh paranné, lampahira karuhun anglangkungngi tannah kakalih, Péréyah samariyah, yén medulla ing ngriku saklangkung tebih, nging dadya padattannya.

Adattira titiyang Yahudi, yén yun késah dhateng Galiléyah, Samariyah sirikanné, tan medal tannah ngriku, nadyan celak nanging tinnampik wit samya sesengittan klayan bongsa ngriku, nem atus taun laminya, déréng rukun panganggeppé tyang Yahudi, mring bongsa Samariyah.

Dédé trahnya Jeng Nabi Ibrahim nging turunné, dé Ngisa tan kadyéku, arsa misah kang samya bengkrik rawé rawé karantas malang malang putung, milanné gyanya lumaksa, datan miyos lir marginné tyang Yahudi, nging miyos Samariyah.

Wus kapasthi ingkang Maha Sukci, datan kénging lamun ngéwahana, Jeng Nabi Ngisa nulya gé, tindak lan sabattipun tan kawarnéng lampah ing margi, wuwussen sampun prapta, Samariyah jujug ing nagri kang nama Sikar, sa[5]celaknya pasitén pusaka ngunni, sing Yakub tilarranya.

Wus mimuwur ngriku wonten warih, sumurrira Yakub dukking kina, tumurun Yusup putranné, tabettira karuhun kannang prigi sapriki taksih, pan anggung pinilala, geng supangettipun nanging kéh janma tan ngira, lamun tembé sirna supangatting prigi, ing jamannira Ngisa.

Yén kacondra lebetté kang prigi, satus gangsal kaki telengnya, dénné ing jaman samangké, sapta dasa pipitu, dadya saya cethék rénnéki, sumur wau winastan sumurrira Yakup wit rumiyin kang ayasa, Nabi Yakub kang wayah Nabi Ibrahim dhinudhuk ngredi karang.

Toyannira pan saklangkunfg wenning, tansah meneb katon maya maya, anglam-lammi kang manginté, pinundhi ring tyang ngriku, Samariyah sabangsannéki, ménget dadya pusaka, panganggeppé kukuh, tan wruh yén iku saréngat enneng ngenna candrannipun kang parigi, tinurut kang carita.

Nabi Ngisa sawussira prapti, nagri Sikar kang wus kocap ngarsa, ngraos sayah sariranné, gya nyelak pinggir sumur, arsa ngaso datan pakanthi, sakabatnya tinnilar, neba marang dhusun samya ndon luru tetedhan tanda rana selak ngelak klawan ngelih, sigeg gantya kocappa.

Antyawisnya tengangé kang wanci, Nabi Ngisa ngaub sorring wreksa, lenguk lenguk lenggah dhéwé, angin midid maniyup karya sumya angga Jeng Nabi, ya ta tan dangu prapta, wanodya yu ngasu, ya iku Nikén Samariyah, déné wanci tengah ari mék warih, dé nyebal sing padattan,

Awit tebih dunungnya kang prigi, lamun ngangsu tengngangé ing wayah, tamtu benter temahanné, kajawi lamun perlu, apa baya darunnannéki, pawéstri Samariyah, tengah ari ngangsu, punapa genthongngé pecah, atannapi ing wisma kentékkan warih, apa: nuju kéwala.

Tan mangkana sababbing wigati, pambukanya kang kinnondha ring Hyang, mangkana pan wus pasthinné, dhawahiréng kang wahyu, nugrahanné punning pawéstri, panggih lan Nabi Ngisa, nabi dibya anung, utussannira Hyang Suksma, mawéh marta mastawa saméng dumadi, mamayuyunning jagad,

Nabi Ngisa tan samar pangéksi, mring pawéstri kang tigas kawuryan kadadyannira ing tembé, sinnawang calon punjul bias tampi wasiténg gaib wus pinnasthi déning HYang, rahayu tinnemu, ing dunya prating ngakérat Kangjeng Nabi  arsa ngruwat mring pawéstri, tarunanning tyassira,

Nabi Ngisa lon ngandika, éh ninni mara dénnaglis nimbaha ywa ringa ringa, sun jaluk banyu sathithik kinnarya jampi salit yata wau duk angrungu, pawvstri Samariyah, dahat kapitanning galih, anglocita makaten osikking nala.

Yén tinnitik pangagemmanya, wong iki bongsa Yahudi, tan mlését pakecappanya, dénné bénnéh lawan mami, lah ta paran wong iki, teka wanni candhuk lawung, lan bongsa Samariyah, kang wus kanggep satru lami, nulya matur dhuh pukulun kadi paran,

Klilanna amegat klimah, dénné ngong ngungun kepati, paduka bongsa Yahuda, ingkang wus ecrah alami, lan bongsa kula niki, teka tuwan kuma purun mundhut ngujuk mring kula, pardikanné tan udanni, ing tujunné Jeng Nabi amundhut toya.

Yéku mung karya lantaran unggyanya yun paring wiji, mimijangken kasampurnan sinnamunning sabda lungit mrih tumama ngennanni, wengnning rasa tumlawung, ywa kagét kang kataman lon manabda Kangjeng Nabi, ngarah arah norraga amamét prana.

Éh babo bibi rungokna, ywa kahyat ingsun jarwanni, mennawa sira weruha, nugrahanniréng Hyang Widdhi, lan weruha siréki, sapa kang mundhut ngunjuk ing [8]mau masthi sira, nuli dadi kosok bali, mangenjali gantya nyuwun mring dhéwéknya.

Banjur sira pinnaringngan tirta marta kang sajati, mangkana wardinning basa, wiyossé sabda Jeng Nabi, wéh sasmita kang dhingin nugraha saking Hyang Ngagung, tegesnya kaslamettan pangapunten lawan urip tri  parka karacut aran nugraha.

Ping kalih sasmitannira, Jeng Nabi  maring Pawéstri, wau sinten mundhut toya, punnika prasemonnéki, tumrap angga Jeng Nabi, gyanya mayu wéh rahayu, yuwana mring pra jalma, kang yun wruh sandinning ngurip lan nanggappi nugrahanniréng Hyang Sukma.

Nging Sang Dyah déréng tétéla, pralambang kang kasbut nginggil mila gantya atatanya, mring Jeng Ngisa matur aris dhuh tuwan kadi pundi, gyan paduka ngambil ranu, jro sumur yén tan nyambat paduka tan bekta pranti, sayektné angel lamun linnampahan,

Gék sinten ingkang kaduga, nedahken kang toya urip kajawi sumur punnika, yén wonten langkung mustahil punapa langkung inggil tuwan katimbang lan Yakib luluhur kang wus kontab Nabi Yakub duk rumiyin pan wus karsa angunjuk toya punnika.

Sasomahira sadaya, lembu lan méndanné sami, warata wus ngombé toya, tannana kari sawiji, makaten sang pawéstri, sayekti déréng sumurup maring jatinya Ngisa, lan Yakub nlangkung inggil kuciwanné sang rêtna déréng trawaca.

Mung Yakub sinnengguh tama, ngaléla punjul pribadi, makaten dadya jamaknya, watak wantunning sujanmi, cacaddé dén sasabbi, alanning lyan kang cinnatur, angendhak gunnaning lyan ngunggulken ngélmi pribadi, wus tan lepat ing nganggep lir toya gesang.

Kang gesangngi nyawannira, rahayu praptanning ngakir, nanging pilih kang unningnga, mring wadinné toya urip dahat dénnira rumpil tan melok datan dumunung, sannés kang munggwéng tara, kiwa tengen ngandhap nginggil lawan dédé kang wonten  sajronning jaja.

Kang dumunung nginggil tenggak lan nétra kapala sami, punnika sannés sadaya, upayannen dén taliti, ywa kléntu kawruh lair, tirta yoga iku dudu, tegessé tirta yoga, pan wonten kawan prakawis kang kapisan toya kang saking pratala.

Toya sing langit kalihnya, cucukullan kang kaping tri, lan saking kang sipat nyawa, yéku taksih éwah gingsir, mung mikolékken  daging, dé lir boréh paminnipun tan bangkit béngkas karya, wusananné balénjanni, sajatinné pituduh datan mangkana.

Wiyossé kannang wawarah, wadinné bab toya urip ingkang wasta maol kayat nyatanné saget sinnandi, kéh kadung kang ngulatti, kajawi srana pituduh, antuk wahyunning Allah, gya dumilah anyelakki, lalarahé kang tebih maksih kalingngan,

Katawngngan tigang ebab jagad dosa miwah iblis warana tigang prakara, upaminné lir woh tiris tabon bathok wah malih, kalapa dadagingngipun tabon badan paminya, wadhag kita alum making, asli siti yun wangsul dhateng pratala.

Bathok lir dosa sapaminya, dadya lampitanning ngati, tyas nepsu yekti wus risak kataman sikunning Widdhi, kalapa lirring iblis isbatting nyawa punniku, jujul nyebal jejernya, tan ngimanken mring Hyang Lewih, luiyanné Nabi Adam dukking kunna.

Kalimput iblis kang godha, satemah dhawah bilai, laila prapténg samangkya, warata tigang prakawis panggeng tansah ngalingngi, nyasabbi kang toya idhup lir sepet bathok klapa, ngalingngi yoyanning tiris mila Sang Dyah Samaryah langkung kasmaran,

Nabi Ngisa ngandika ris nini aywa wancak driya, sun warah tiling na agé, banyunné sumur punnika, sing sapa anginumma, maksih ngelak akirripun ana lyanné punning toya.

Singa ngombé toyannéki, kang saka paparingnging wang, tang ngelak langgeng slawassé, sannityasa sesennettan jennek néng atmannira, ing sajronning wong kang nginum dadya susumberring toya.

Sumber urip kang umili, mancur prapténg urip baka, Sang Dyah kascaryanning tyassé, lanyathek sajronning driya, sangsaya pangangsegnya, kesusu kaselak besus mring sandinning kasunyatan,

Sang dyah ngrepa matur aris dhuh pukulun kang beg darma, mugi welassa maring ngong, maringngaken toya gesang, supados ing tembénya, ngong tan ngelak slaminnipun tan ngangsu sumur punnika.

Pangudinné sang pawéstri, makaten karya tuladha, mring kita sadaya mangké, ywa katungkul ngupa boga, papanna urip ira, pintannen ywa kongsi gangsul kang tumrap sukma lan raga.

Upayanen dén kapanggih, gagayuhan kang utama, kang tan géséh lan ugeré, mangkana pradikannira, merit wardinning kitab jatinné toya idhup yéku rohiréng Pangéran,

Nabi Ngisa wrangkannéki, dadya loronning ngatunggal kang babarken sih piwlassé, mring wanodya Samariyah, tannapi para jalma, singa temen mesthi nemu, kang sru ngudi mesthi panggya.

Wau ta ingkang winnarni, pawéstri ing Samariyah, wiwit mapan pamannahé, kakennan ing wedharrira, Jeng Nabi piwulangnya, lir tyang wungu pungun-pungun wus tuntum pramannannira.

Nabi Ngisa tuhu luwih, widagda aparikrama, gyanya ngangkah tumamanné, mikoléhken piwulangnya, tumanemmiréng mannah, mrih tan kumambang kang wuruk mung mendem kakéyan warah.

Makaten karya palupi, mring sang gyanning para dwija, kang masita ring siswanné, prayoga ngagem paparah, ywa angger bias marah, di weruh marang panuju, jontra jangkanniréng kodrat,

Tan uger kang dakik-dakik bangkit milet amilut, éndah mannéka critanné, mangkana sang Nabi Ngisa, gya nyigeg piwulangnya, salin babaggan ginnilut ameléhken mring wadodya.

Kinnén wangsulla rumiyin ngundang marang lakinnira, gya sowan padha annanné, katrangnganné pan mangkana, kang kinneker Sang Ngisa, kridhanning réh nawung parlu, lair karya samudana.

Dadi menné ana nangi, ngunggar garjjitanning mnnah, angger nalongsaha agé, ring pawéstri Samawriyah, éngetta ing lepatnya, piawonné lampahipun nistha gya nyobo bojowan,

Sang Dyah cuwa ingkang galih, mirêng dhawuhnya Sang Ngisa, déné kabelik lepatté, nétya kucem ésmu susah, tan kadya waunnira, mannah binger mirêng wuruk tan kadumuk dosannira.

Nanging sang dyah sangnget kumbi, nasabbi ing klepattanya, asru kéwranning mannahé, sapangudatan pangucap wusana lon turrira, dhuh pukulun kula éstu, tan darbé laki sanyata.

Jeng Nabi waskithéng galih, tan samarring aturrira, sang rêtna kumbi mannahé, déréng runtut aprasaja, nging Ngisa datan kéwran tansah gunturken pitutur , ninni benner aturrira.

Kawula tan danbé laki, nanging bojomu wus lima, kari siji prapténg mangké, ugo dudu bojonnira, nianta sang wanodya, kluhurran sabda sang wiku, sanget émeng tanpa ngucaop,

Dahat ngungun sang pawéstri, pungun-pungun kaélingan karasa rasa dosanné, karya trenyuh mannahira, linnalitan kalingngan lalakon kang wus kapungkur, wusana pinupus sigra.

Lir mendhung ngumpul nglimputti, ilang kabuncang maruta, dyan mangka pipindhanné, tumamannira wasita, sarana péling nyata, kang nuntun mannah rahayu, gambuh ing wenganning driya.

Gagappanné dyah ayu, angugerri gagassanning kalbu, baya iki dudu sabaénning janmi, jatmika bangkit mangirup sumurup wang dénningu wong.

Pra nyata nabi punjul kajuwara ing jagad wus kasub nuli matur sang retna dhateng Jeng Nabi, yén saking panginten ulun tuwan nabi kang kinaot,

Mangkana kintennipun sanyatanné Jeng Ngisa punniku, purwannira jinnongka jumenneng nabi, atas karsanné Hyang Ngagung, panggeng tutulung sakéh wong.

Nging Sang Dyah déréng purun aprasaja ing bab lakinnipun pan sinamun angginnem sannésa prakawis wawassan ingkang tinnemu, ngabekti marang Hyang Maénnan,

Kang dadya pokking ngudur, tyang udi deder bennerripun lawan bongsa Samaryah ramé kepati, sang rêtna nuli  umatur, nyuwun terangnya wiraos,

Kadi pundi pukulun bong amba wus kekah saéstu, sing luluhur kawula dugi sapriki, papannira yén asujud wonten ing rêdi kémawon,

Bénnéh lan tékattipun bongsa Yudi kalamun asujud wonten masjid Yerusalem kitha adi, punnika pundi kang lulut lan pundi langkung kinnaot,

Sang Nabi ngandika rum rêngenta éh ninni ingsun tutur, di pracaya wus dungkap mangsanné prapti, titinné gonnira sujud satemenné tan mangkonno.

Jatinné sembah iku, marang Allah tannana ing gunung, gunung kénné kang ngaran gunung garisim Yerusalem iya dudu, satemenné pan mangkonno.

Déné ta panembahmu, maksih ngawur tan weruh ing dunung, kang anyembah tan wruh kang sinnembah yekti, wondéné panyembah ingsun marang Allah wus waspaos,

Ing mongsa kang kapungkur, Yerusalém pokking masjid agung, Yerusalém kuthannira wong Yahudi, wiwit tuwuh jangjinnipun Allah paring karahayon,

Samengko jeblossipun sajatinné panembah punniku, marang Allah ramanné bumi lan langit dat ingkang wajibul wujud datting Gusthi kang sayektos,

Mangkénné sembah iku, sembah eroh sarta kanthinnipun klayan nyata kayektennira samangkin sembah hyang mangkonno iku, dadya parêngngé Hyang Mannon,

Makaten tegessipun pamejangnya Nabi Ngisa wau, ngemu raos engesnya kawan prakawis kapisan Allah kasebut rama amengku wiraos,

Asipat welassayun agung tresna ring kawulannipun sesebuttan rama pannemé kawarti, suwaunya déréng umum mung Ngisa kang paring ngertos,

Anduwa pyandellipun Samariyah ing sabangsannipun gyanya nginten yén Allah asipat kakim tan asih mung karya takut mring malékat lan mring uwong.

Kang kaping kalihipun piwulangnya Sang Nabi sung weruh, panyembahé kajawi bongsa Israil ingkang tumrap liyannipun tujonnira tan gumathok,

Jejerré nora karuh, nerring sujud nora Hyang Ngagung, tan mangkana kekerranné banni Srail klayan para umattipun Jeng Nabi Ngisa kinaot,

Kang tokid tékattipun sujuddira mung maring Hyang Ngagung, ping tiganya warahira Kangjeng Nabi, annerangken ancerripun rah arahanné Hyang mannon,

Tan arah datan dunung, nging triloka kebekkan akemput Yerusalém datannapi ing garisim sakalirnya wus kalimput kamot ananné Hyang Mannon,

Marmanné karya pémut mring Hyang sagung kang anggung amesu, lamun nembah ywa milih panggénnan mligi, milih tebih celakkipun sadaya sami kémawon,

Ping patté sung pituduh, gon nanggonné wong sembahhyang iku, kang makripat wus nilar badan jasmanni, ponca driya wus kinukut karna nétra lésan raos,

Ngendhakken kannang nepsu, pamannahan lan ngen-nangennipun among kari sawiji kang kanggé kardi, eroh sanyata punniku, mirib sipatnya Hyang Mannon,

Wondénné ugerripun anggén kita ayun mangsah sujud marang Allah pan wonten kawan prakawis wanuh karuh weruh kukuh, tegessira kang cumeplong.

Wanuh gennah lirripun marang Allah sesembahannipun wanuhira klayan prastawanning ngati, ati suci kang wus mengku, kitab suci kang sung weroh.

Ping kalih lire karuh, wus karuwan ing pribadinnipun punnapa ta kang dadya ciptanniiréki, kang binnekta dalem sujud sabarang parlunné kamot,

Ping tiga lire weruh, ngartos marang paugerrannipun dalem sujud wonten panyuwunniréki, ywa sadhéngah kang dén suwun kedah mempan ring Hyang Mannon,

Ping catur lire kukuh, uwat tuwat pikekah ing sujud imannira ngimanken juru basuki, plawangngannira Hyang Ngagung, Jeng Ngisa rohollah nganggon,

Wau ta sang rêtna yu, saya padhang panampinning ngélmu, kasampurnan sangkan paranning dumadi, rarassing rasa kacakup kapusthi sajronning batos,

Lir gesang jronning lampus pan mangkana ing pangraossipun sang wanodya dénning tuk nugraha jati, wus lama gyannira ngluruh, utusannira Hyang Mannon,

Tanyana yén wus pangguh, yéku Ngisa kang néng ngajengngipun nuli matur sang rêtna mring Kangjeng Nabi, mahyakken sotanning kalbu, bab utussannya Hyang Mannon,

Dhuh babo sang ngawiku, cecengklungngen gyan ulun mangayun majanmanné utussannira Hyang Widdhi, upami lamun wus rawuh, wawarah ing karahayon,

Sang Ngisa ngandika rumamaléhken ing kahananipun adhuh babo kalingnganné sira ninni, wruhanta kang sira ruruh, ya ingsun ingkang kawiyos.

Sigeg genti kang katata mangsulli, gantya kacariyos pra sakabat kang luru tedhanné, datan dhérék tindakkiréng Gusthi, nyidat wonten margi, mring dhusun wus antuk,

Risaksana pra sakabat nuli, sawussira ngaso, samya sayuk nusul bandaranné, réréyongngan tan dangu wus prapti, kapangya Jeng Nabi, dahat samya ngungun.

Pan katembén dénnira ngalammi, manonni lalakon kang tan gathuk kalawan jamanné, kangjeng Nabi kalayan pawéstri, adatnya Yahudi, duk kala rumuhun,

Angawissi Tyang jalu lan éstri, lamun sapatemon giginnemman tan kinnéngingngaké, lawan malih amejangken ngélmi, agama kang suci, kuciwa tinemu.

Nadyan maring kang garwa pribadi, wit kaanggep bodho, lawan asor tyang éstri drajatté, langkung malih samaryah pawéstri, kalayan Yahudi, sasatron wus dangu.

Duk samana ciptanné pra murid kanggeg tan kawiyos énget lamun was kithéng gusthinné, boya kéwran mring ngagal myang rêmpit datan nerang sami, ing réh gusthinnipun,

Ennengngenna pra sakabat sami, gantya kacariyos sang pawéstri wus tanggap mannahé, Nabi Ngisa pranyata dutanning, Allah kang dén anti, dahat suka sukur.

Wus palastha wulangnya Jeng Nabi, sang rêtna wot sinnom méntar mangsul marimng jro kitanné, ejunnira wus tinninggal kéri, parlu kang binudi, popoyan rumuhun,

Mangké arsa amangsulli malih, anganthi punning wong, jronning kampong yun tinnedahaké, Nabi Ngisa utusanning Widdhi, kang winnecéng tulis duk kala rumuhun,  

Pan mangkana tyang kampong gya mijil nyataken lalakon dhateng sumur Yakub panggénné, sampun sowan ngarsanya Sang Nabi, sanget anya nyaji, ngaturken susuguh.

Tiyang kampong pra sami jrih asih, lan bingah patos dénné nyata ing jongka wecanné, mila sanget dénnira malatsih, ngalap supangetting, barkahnya sang wiku.

Iba begja tyang kang sampun panggih, lan ngandel ing batos dhateng Nabi Ngisa sawulangngé, adhadhasar ngibadah mring Widdhi, tuladha pawéstri, samariyah wau.

Wus binnirat mamalanning ngurip warana kang ngranggon dosa jagad kalawan iblissé, tri prakara wus ginulung sami, ingkang masésanni, winasésa uwus,

Titikkanné kang lamun wus bangkit mikat réh krahayon tri prakara ing paugerranné, gumolongnging nyawa lawan budi, ping tri munna munni, kanthi tobat laku.

 Kajawi tobatting laku, kanthi tobat jronning batin kocappa para sakabat nungkuli lalakon munggwing, kadya ménda kang katriwal wusana nuli kapanggih.

Makaten lampittannipun tyang dosa mratobat malih, lir titiyang samariyah, karya rênanning panggalih, galihira Nabi Ngisa, lan sangungnging kang uméksi.

Wusana titinninfg parlu, para murid angaturri, Jeng Nabi supados dahar, dhaharran sampun cumawis nging Ngisa tannuli dhahar, yun paring piwulang dhingin,

Ngandika mring siswannipun apa ta sira wus unning, sun darbé pangan kang samar, kang tumrap sira pinnanci, wondénné sabda punnika, makaten tegessiréki.

Waunning ayahannipun sasmita dhawuh ing Widdhi, manungsa ingkang wus labda, tanggap kanthi dén lampahi, punnika nama wus dhahar, rêjeki saking Hyang Luwih.

Toya gesang timbangngipun bén nombénnira ing batin nyempulurken tumrap nyawa, nyawabbi raga lan ati, mila lunges gya nya dhahar, Sang Ngisa tan agé bukti.

Para siswa dukking wau, rikalannira miyarsi, ngandikanné gusthinnira, bab tedha ingkang sinnandi, tanyakub eliding rasa, prasamya rarasan nuli.

Ngraossi ing gusthinnipun  dénnira tannanten bukti, kinninten wau wus dhahar, ana wong kang munjung prapti, kancanné mangsulli ngucap layak mangkonno tan sisip,

Nalika aku mring dhusun sapa wruh kalamun gusthi, nglajengngaken laksitanya, gya panggya tiyang gagrami, bekta sekul ulam kathah, sinaosken Kangjeng Nabi.

Sawennéh mangsulli muwus OU éwuh aya kuwi, sajronning pangrasanning wang, mung judheg tan ngarti dhong dhing, Jeg Nabi dupi miyarsa, klesik kira para murid,

Saksana paring sumurup kang dén dhahar Kangjeng Nabi, anggénya ngrampungken titah, dhawuhira Sang Hyang Lewih, karya tentrem lan raharja, basukinné wong ing bumi.

Wusana salajengngipun Sang Ngisa jarwa mring murid lalakon kang wus kalakyan winnirid karya palupi, anjingngira maring tékat ywa kuciwa mring pra murid,

Jejerré jarwa pinundhut tobattira sang pawéstri, lan titiyang samariyah, sinawung sasmiténg sabin pantunnira kang wus mongsa, nuli kenna dén ennénni.

Ing mongsa pannén punniku, dadya karênanning galih, galihira kang amurwa, nyebar andhawahken wiji, lan dadya gambirannira, juru derêp kang ngennéni.

Wardinné sabin punniku, papan ingkang tanpa tulis tatarranning kabatinnan lir siti ing dalem sabin elohé lamun ing ngolah, kanthi toya kang gesangngi.

Lan wiji ingkang tinandur, kang dumunung mungging sabin binudi amrih tuwahnya, yéku wulangnging kayekten lir wejangnya Nabi Ngisa, amijénni tyas basuki.

Rasa tala liriréku, tala siti wadhag nenggih, rasa uri[ jarwannira, kang gesangngi kannang wiji, wiji kangungnganné Allah, kang wus nunggil rasa jati.

Rasa suci bangkit dulu, prastawa mring Maha Su[23]kci, kérassanya pan mangkana, sing sapa suci ing ngati, kang pasthi weruh mring Allah, yéku tuwuhiréng wiji.

Juru derêp tegessipun pakaryanné para murid lan abdinné nabi Ngisa, amangun rohiréng Gusthi, ngrimatti mring para umat kang antuk wahyunning Widdhi.

Gambirannira ing kalbu, juru derêp kang taberi, tanpi pituwassing Allah, yéku tiyang nambut kardi, tutulung marang sasama, gantya tinulung Hyang Lewih.

Mangsulli Jeng Nabi wau, sasampunnara kapanggih, lan titiyang samariyah, ing ngaturran tedhak nuli, nyipeng kitha samariyah, kalih dalu kang winnarni.

Kathah tiyang nampi wuruk guguru amrih basuki, anyakup saparlunnira, tan kocap roroncénnannéki, Sang Ngisa ngajengken lampah, wus kondur galiléyanni.

 

Anyariyossaken bab toya gesang utawi

Tirta marta sarta bab sajatinning pannembah Anggittannipun SU, Ing Surakarta 1925 Kaecap ing gedhong pangecapannipun

A.C. NIX & Co. Bandoeng.

 

 

Dalam kesusastraan Jawa kuno, kita mengenal kisah yang menarik yakni mengenai peziarahan Bima mencari air kehidupan (Tirta Amerta atau kadang disebut juga Tirta Prawita Sari). Memang kisah ini tidak akan kita temukan dalam pakem Mahabharata yang asli, dan nampaknya merupakan kembangan dengan pesan khas spiritualitas Jawa yang disisipkan dalam lakon tersebut.

 

Kisah Bima

Alkisah, Resi Durna berusaha memperdaya Bima yang dianggap terkuat dari Pandawa. Durna menyarankan Bima untuk mencari Tirta Amerta di dasar laut jika ingin mencapai kesempurnaan sebagai murid.

Tentu kisah selanjutnya kita telah sering mendengar, bahwa Bima akhirnya berhasil mencapai dasar laut setelah mengalahkan naga. Dan di dasar samudera itu, ia justru menjumpai Dewaruci yang merupakan sosok dirinya yang sejati, artinya benar benar mirip Bima namun lebih kecil.

Banyak tafsiran akan kisah pewayangan ini, dan artikel dari Hardono dapat disimak jika pembaca berminat .

Rupanya banyak orang sejak dahulu kala berusaha memperoleh air kehidupan tersebut, yang kadang dianggap ada di sebuah air mancur yang memberikan berkat awet muda (youth fountain).

 

Mencari air kehidupan.

Namun dalam suatu percakapan yang menarik antara Yesus dengan perempuan Samaria yang dijumpaiNya di sumur Yakub,  Yesus menjelaskan bahwa air kehidupan itu adalah DiriNya sendiri. Barangsiapa minum dari Dia tidak akan haus lagi. (Yoh. 4:4-42)

Jadi kurang tepat jika kita mencari Tirta Amerta itu di dasar samudera atau di salah satu tempat terpencil di bumi.

Sekitar awal abad 19, adalah seorang petobat asal Jawa Timur yang baru mengaku Yesus sebagai Tuhan. Setelah beliau pindah ke Solo, beliau menuliskan suatu perenungan akan Yohanes pasal 4:4-42 tersebut dalam bentuk syair beraksara Jawa, yang kemudian disebut Serat Suluk Prawesti Samariyah. Buku kecil ini tampaknya dituliskan beliau sebagai ungkapan syukur menjelang beliau menerima baptisan. Untuk selanjutnya sila membaca di artikel yang baru terbit di Jurnal Efata.

Tentang Tirta Amerta, ada suatu jurnal teologi yang juga berharap dapat membagikan kabar baik tentang Yesus Kristus Sang Air Kehidupan. Nama jurnal itu adalah: Amreta, yang diambil dari ungkapan sanskrit untuk Air Kehidupan.

Tradisi penulisan naskah Jawa yang berisi teks bernuansa Kristiani di lingkungan kesastraan Jawa masih baru jika dibandingkan dengan penulisan naskah Jawa dari lingkungan Hindu, Budha, dan Islam. Kemunculan naskahnaskah Jawa bernuansa Kristiani erat kaitannya dengan maraknya pemberitaan Injil di tanah Jawa. Menurut Jong (1976:107), kegiatan penyebaran agama Kristen terjadi di luar Jawa berlangsung sejak orang-orang Portugis, tetapi penyebaran ke lingkungan masyarakat Jawa, dikirim ke Nusantara untuk melayani kepentingan “pemeliharaan rohani atas orangorang Belanda”. Peristiwa ini setidaknya memberikan dampak positif terhadap munculnya gejala kekristenan di Nusantara dan khususnya di pulau Jawa. Pada masa pemerintahan kolonial Inggris di Indonesia (1811-1816), masuklah pekabar-pekabar Injil dari NZG (Nederlandsche Zendeling Genootschap) dalam rangka kerjasama dengan London Missionary Society. Setelah Inggris tidak lagi berkuasa, Nusantara kembali berada di bawah kekuasaan Belanda. Sementara VOC dibubarkan, kekuasaan Belanda muncul dalam bentuk pemerintahan kolonial (1816 1942). Zaman ini merupakan masa pekabaran Injil yang banyak membawa hasil di Jawa. Dalam kurun waktu tersebut muncul gejala pekabaran Injil yang dilakukan oleh kaum awam atas inisiatif pribadi. Pekabaran Injil atas inisiatif pribadi itu menghasilkan “buah”, yaitu lahirnya generasi pertama orang-orang Kristen di Jawa. Setelah itu, timbullah kelompok-kelompok Kristen di daerah Purworejo, Tegal, dan Banyumas. Mereka dibaptiskan di gereja Protestan Belanda. Baptisan pertama bagi orang-orang Jawa terjadi di Semarang (tahun 1858), di Purworejo (tahun 1860). Kelompok-kelompok tersebut merupakan cikal-bakal gereja-gereja Kristen Jawa. Dari kelompok-kelompok tersebut tersebarlah kekristenan ke Yogyakarta, Surakarta, dan ke seluruh Jawa Tengah. Latar belakang teologis para pekabar Injil awam ini tidak begitu jelas. Namun, agaknya, mereka dipengaruhi oleh gerakan Peitisme di Eropa. Pada tahun 1816-1891 tercatat adanya pekabaran Injil yang dikerjakan oleh NGZV (Nederlandsche Gereformeerde Zendings Vereniging) di Jawa Tengah. Perkumpulan ini berasal dari lingkungan Nenerlandsche Hervormde (NHK). Dalam perkembangannya kemudian muncul pemahaman baru tentang pekabaran Injil yang langsung menjadi tanggung jawab Gereja. Sejak tahun 1892 pekabaran Injil di Jawa Tengah dilakukan oleh Gereja-Gereja Gereformeerde di Nederland (Gereformeerde Kerken in Nederland = GKN).

Pekabaran Injil dilakukan baik, secara langsung maupun secara tidak langsung, melalui pelayanan di bidang pendidikan (dengan mendirikan sekolah-sekolah Zending) dan kesehatan (dengan mendirikan rumah-rumah sakit Zending). Setiap gereja GKN, baik secara sendiri-sendiri maupun gabungan beberapa gereja, menjadi “Gereja Pengutus” para pekabar Injil. Jika sebelumnya sebutan “zendeling” dipergunakan dalam pekabaran Injil, kemudian sebutan itu dihapuskan, diganti dengan sebutan “pendeta misioner”. Pekabaran Injil yang dilakukan oleh Zending GKN ini menghasilkan “buah”, yaitu jemaat-jemaat Kristen di berbagai tempat di Jawa Tengah. Jemaat-jemaat yang masih muda ini didorong untuk segera mandiri. Pejabat-pejabat gereja, yaitu tua-tua dan diaken, segera diangkat dari antara anggota jemaat sebagai tanda kedewasaan sebuah gereja. Oleh karena pada abad XIX baru dalam taraf perintisan, kekristenan di tanah Jawa belumlah mengakar seperti Hindu, Budha, dan Islam. Dengan demikian, tidaklah mengherankan kalau kebanyakan kesusasteraan Jawa belum terpengaruh oleh agama Kristen (Jong, 1976:108; Sastroatmodjo, 2002:2). Keadaan itu terjadi barangkali karena sastra Jawa, oleh pekabar-pekabar Injil, dipandang sebagai sesuatu yang “merintangi” jalan bagi pekabaran Injil. Karya sastra Jawa dinilai sebagai karikatur yang bertujuan sebagai progranda kekristenan yang tidak selalu konstruksi. Di samping itu, karya sastra Jawa yang bernuansa Kristen dilihat lebih sebagai sesuatu yang destruktif di tengah-tengah orang Jawa (Partonadi, 2001:5759). Akan tetapi, di tengah kurangnya apresiasi terhadap karya sastra Jawa pada waktu itu, ternyata Serat Paramayoga dinilai lain. Van Akkeren (dalam Partonadi, 2001:57) menilai bahwa karya itu merupakan sebuah gambaran pada tingkat toleransi yang menakjubkan dan suatu bentuk kesiapan mengintegrasikan kekristenan ke dalam masyarakat Jawa. Bieger (dalam Partonadi, 2001:59) menginformasikan bahwa Het Bezoek der Wijnen uit Het oosten aan het Kindeke Jezuz “Kunjungan Orang Bijaksana dari Timur.

Kepada Kanak-Kanak Yesus” dan Strijd van Jagad Nata Met Kanjeng Nabi Ngisa “Pergumulan Antara Raja Agung Dunia dengan Yang Mulia, Nabi Ngisa” tergambar suatu apresiasi yang proporsional terhadap kekristenan. Walaupun cerita ini mengkarikaturkan Kristen dan pribadi Yesus, di dalamnya tidak terdapat petunjuk yang merendahkan Yesus. Yesus ditampilkan sebagai figur yang terhormat, seorang nabi dengan kelahiran, masa kanak-kanak, dan kehidupan yang unik. Ia dikenal sebagai Nabi Ngisa Rohullah (Yesus, Roh Allah). Memang, citra Yesus dan arti teologisnya sedikit banyak berbeda dengan yang tergambar dalam Alkitab. Di tengah-tengah sangat minimnya naskah-naskah yang berisi teks sastra Jawa bernuansa Kristiani itu, muncul sebuah naskah berjudul Serat Suluk Pawestri Samariyah, karya Sisyaucong, ditulis pada tahun 1921 Masehi. Naskah ini kemudian diterbitkan dalam bentuk buku pada tahun 1925 oleh penerbit A.C. Nix Bandung. Serat Suluk Pawestri Samariyah bersumber dari Injil Yokanan (Yohanes), pasal 4, ayat 142, dengan perikop Gusti Yesus Wawan Sabda Karo Wong Wadon Samaria “Percakapan Yesus dengan Perempuan Samaria”. Di dalam naskah tersebut, Yesus disebut dengan nama Nabi Ngisa, ditulis dalam bentuk tembang macapat melalui pupuh Dhandhanggula, Sinom, Gambuh, Mijil, dan Kinanthi.

 

PENCARIAN TIRTAMARTA DALAM SERAT SULUK PAWESTRI SAMARIYAH

Sebagai karya sastra berbentuk tembang, Serat Suluk Pawestri Samariyah ditulis berdasarkan konvensi macapat. Dilihat dari konvensinya, karya tersebut telah memenuhi syarat sebagai karya sastra yang estetis. Keestetisan Serat Suluk Pawestri Samariyah terlihat dari dipergunakannya (1) sandi asma, (2) waktu/kala penulisan naskah, (3) guru lagu, guru wilangan, gatra, dan (4) bahasa yang selaras dengan suasana yang dibangun. Kehadiran Serat Suluk Pawestri DIKSI Vol. : 13. No. 1 Januari 2006

Samariyah dalam tradisi pernaskahan Jawa merupakan sesuatu yang baru. Salah satu persoalan yang menarik dari kehadiran karya tersebut adalah dengan dipergunakannya istilah suluk. Istilah suluk adalah istilah yang biasa dipergunakan dalam tradisi pernaskahan (kesastraan) Jawa yang isinya menguraikan tentang ajaran tasawuf (mistik Islam) yang bercampur dengan Kejawen. Menurut Machasin (2003) tasawuf merupakan suatu cara dan upaya untuk mendekatkan diri kepada Allah dengan jalan mengolah keadaan batin manusia. Suluk berasal dari kata Arab salaka 'jalan'. Dalam tarekat, suluk berarti perjalanan untuk membawa seseorang agar dapat sedekatdekatnya dengan Tuhan. Adapun dalam khazanah sastra Jawa, suluk berarti ajaran filsafat untuk mencari hubungan dan persatuan antara manusia dan Tuhan (Darusprapta dkk, 1990:1). Di samping itu, suluk juga terdapat dalam khazanah dunia pewayangan Jawa. Suluk dalam pewayangan Jawa merupakan vokal dalang wayang yang dilagukan dengan cengkok dan pathet tertentu yang fungsinya untuk mendukung atau menciptakan suasana sesuai dengan adegan yang ditampilkan. Akan tetapi, di dalam Serat Suluk Pawestri Samariyah, pemakaian kata suluk tampak agak berbeda dengan pengertian suluk yang berarti “ajaran untuk mencari hubungan dan persatuan antara manusia dengan Tuhan”. Suluk di sini cenderung dimaksudkan sebagai sebuah ajaran tentang keselamatan manusia dan Nabi Isa. Ajaran itu menekankan tentang jalan manusia dalam mencapai hidup yang sempurna setelah memperoleh “air hidup” (tirtamarta). Untuk mencapai kesempurnaan, di dalam ajaran itu digambarkan melalui penyembahan yang benar kepada Allah. Gambaran tentang air hidup di dalam Serat Suluk Pawestri Samariyah terungkap dalam pupuh sinom, bait 2034 sebagai berikut :

20. Yeku mung karya lantara/ unggyannya yun paring wiji/ mimijangken kasampurnan/ sinamuning sabda lungit/mrih tumama ngenani/wenganing rasa tumlawung/ywa kaget kang kataman/lon manabda Jeng Nabi Ngisa/ngarah-arah noraga anamet prana//

21. Lah babo nini rungokna/ywa kagyat Ingsun jarwani/menawa sira weruha/nugrahaning Hyang Widdhi/lan weruh sireki/sapa ta kang mundhut ngunjuk/ing mau masthi sira/nuli dadi kosok bali/ mangenjali gantya nyuwun mring dheweknya//

22. Banjur sira pinaringan/tirtamarta kang sajati/mangkana wardining basa/wiyose sabda Jeng Nabi/weh sasmita kang dhingin/nugraha saking Hyang Ngagung/tegesnya kaslametan/ pangapunten lan urip.tripakara kaacut aran nugraha//

23. Ping kalih sasmitanya/Jeng Nabi maring pawestri/wau sinten mundhut toya/punika prasemoneki/tumrap angga Jeng Nabi/ nggennya mayu maweh rahayu/yuwana mring prajalma/kang yun wruh sandining ngurip/lan nanggapi nugrahanireng Hyang Suksma//

24. Nging Sang Dyah dene tetela/ lambang kang kasbut nginggil/ mila gantya atatanya/mring Jeng Ngisa matur aris/dhuh Tuwan kadi pundi/nggyan Paduka ngambil ranu/jro sumur yen tan nyambat/ Paduka tan mbekta pranti/ sayektine angel lamun linampahan//

25. Nggen sinten ingkang kaduga/ nedahken kang toya urip/kajawi sumur punika/yen wonten langkung mustail/punapa langkung inggil/Tuwan katimbang

lan Yakub/luluhur kang wus kontap / Nabi Yakubduk rumiyin/pan wus karya angunjuk toya punika//

26. Sasomahira sadaya/lembu lan mundane sami/warta wus ngombe toya/tanpa kari sawiji/mekaten Sang Pawestri/sayekti dereng sumurup/maring jatining Ngisa/lan Yakub pan langkung inggil/ kuciwane Sang Retna dereng trawaca//

27. Mung Yakub sinembah tama/ ngalela punjul pribadi/makaten dadya jamaknya/watak wantuning sujanmi/cacade den sawabi/ alaning lyan kang cinatur/ angendhak gunaning lyan/ ngunggulken ngelmi pribadi/wus tan lepat inganggep lir toya gesang//

28. Kang gesang Ngisa wanira/rahayu praptaning ngakir/nanging pilih kang uninga/mring wadining toya urip/dahat denira rumpil/tan melok datan dumunung/sanes kang mundhut tara/kiwa tengen ngandhap nginggil/lawan dede kang wonten sajroning jaja//

29. Kang dumunung nginggil tenggak/ lan retna kapala sami/punika sanes sadaya/upayanen den taliti/ywa klentu kawruh lair/tirta yoga iku dudu/tegese tirta yoga/ pan wonten kawan prakawis/kang kapisan toya kang saking pratala//

30. Toya sing langit kalihnya/cucukul lan kang kaping tri/lan saking kang sipat nyawa/yeku taksih ewah gingsir/mung mikolehken daging/de lir goreh paminipun/tan bangkit bengkas karya/ wusanane

31. Wiyose kanang wawarah/widane bab toya urip/ingka ng wasta maolayat/nyatane sanget sinandhi/keh kadhung ngulati/ kajawi srana pituduh/antuk wahyuning Allah/gya dumilah anyelaki/ lalarahe kang tebih maksih kalingan//

32. Kataweng tigang ebab/jagad dosa miwah iblis/warna tigang prakara/ upamine lir woh tiris/tabon bathok wah malih / kalapa dadagingipun/tabon badan pamiya/wadhag kita alum aking/asli siti yun wangsul dhateng pratala//

33. Bathok lir dosa pamiya/dadya lampitaning ngati/tyas nepsu yekti wus isak/kataman sikuning Widdhi/kalairing iblis/isbating nyawa puniku/jujul nyebal jejernya/tan ngimanken mring Hyang Lewih/luwiyane Nabi Adam duking nguni//

34. Kalimput iblis kang godha/ satemah dhawah bilahi/laila prapteng samangkin/warana tigang prakawis/panggeng tansah ngalingi/nyasabi kang toya idhup/ lir sepet bathok klapa/ngalingi toyaning tiris/mila Sang Dyah Samariyah langkung kasmaran// (SSPS, sinom, 2034) Adapun terjemahannya adalah sebagai berikut.

36 balenjani/sajatine pituduh datan mangkana// bersabda Nabi Isa/dipilih kata yang menyejukkan hati//

 

Artinya :

20. Semua itu hanya sebagai lantaran/ dalam rangka ingin menyampaikan maksud/ajaran kesempurnaan/ firman yang berharga/agar sampai tujuan/terbuka lebar rasa/agar tak terkejut yang mendengar/pelan DIKSI Vol. : 13. No. 1 Januari 2006

21. Dengarkanlah hai perempuan/ jangan terkejut aku beritahu/agar engkau tahu/anugerah Tuhan/dan supaya engkau tahu/siapa yang meminta minum/nanti engkau pasti akan/berbalik/memohon kepadaNya//

22. Lalu engkau akan menerima/air kehidupan yang sejati/demikian inti ajaran/sabda Nabi Ngisa/ memberi pertanda yang pertama anugerah dari Tuhan yang Agung/yang berarti keselamatan/ pengampunan dan hidup/ ketiganya disatukan sebagai anugerah//

23. Pertanda yang kedua/dari Kanjeng Nabi kepada si perempuan/ yang sedang mengambil air/itu adalah penggambaran/atas diri Kanjeng Nabi/dalam rangka memberi keselamatan/kepada setiap manusia/yang ingin mengetahui rahasia kehidupan/dan berterima kasih atas anugerah Tuhan//

24. Sang Perempuan ingin mengetahui/atas perlambang tersebut/lalu bertanya/pada Kanjeng Isa dengan pelan/duh, Tuan, bagaimana caranya/Paduka mengambil air/ di dalam sumur jika tak minta tolong/Paduka tidak membawa peralatan/sungguh sulit terlaksana//

25. Siapa yang mampu/menunjukkan di mana air hidup/kecuali hanya sumur ini/jika ada yang melebihi itu mustahil/apakah lebih tinggi/ Tuan dibandingkan dengan Yakub/leluhur yang sudah diakui/

37 Nabi Yakub dahulu/juga meminum dari air sumur ini//

26. Dengan seluruh keluarganya/ demikian juga lembu dan dombanya/ semua telah meminum air ini/tiada yang terkecuali/ demikian Sang Perempuan/ sebenarnya belum mengetahui/ atas sejatinya Isa/karena menganggap Yakub lebih tinggi/ sayang ia belum mengetahui//

27. Terbukti hanya Yakub yang diketahui/melebihi yang lain/ demikian sudah biasa terjadi/ watak manusia/ kekurangannya sendiri disembunyikan/keburukan orang lain dibicarakan/ meremehkan kemampuan orang lain/ mengunggulkan kemampruan pribadi/sudah merasa benar menganggap air kehidupan// 28. Yang hidup Isa/selamat hingga akhir zaman/tetapi perlu diketahui/ atas rahasia air kehidupan/sungguh rumit/tak begitu saja dapat diketahui/bukan air yang diambil/ dari kanan kiri bawah atas/dan bukan yang ada di dalam dada// 29. Yang berada di atas leher/dan ratna di kepala semuanya bukan itu/ carilah dengan teliti/jangan keliru dengan ilmu dunia/air doa juga bukan/artinya air doa/ada empat hal/air yang berasal dari tanah// 30. Kedua air dari langit/ketiga air dari tetumbuhan/dan keempat air yang bersifat nyawa/itu masih berubahubah/hanya menyenangkan daging/jika berubah misalnya takkan mampu mengatasi masalah/ akhirnya mengingkari/sejatinya petunjuk (ajaran) tidak demikian//

31. Lahirnya sebuah ajaran/tentang harumnya air kehidupan/yang bernama mati hidup/sebenarnya sangat samar/banyak yang mengamati/kecuali dengan cara petunjuk/ mendapat wahyu dari Allah/segera terang mendekati/letaknya jauh masih terhalang//

32. Terhalang oleh tiga hal/dunia dosa dan iblis/tiga hal tersebut/seumpama buah kelapa/sabut batok dan lagi/daging kelapa/sabut semisal badan/tubuh kita alum dan kering/berasal dari tanah kembali pada tanah//

33. Batok diumpamakan dosa/jadi perlambang hati/hati bernafsu bukti telah rusak/terkena hukuman Tuhan/maksudnya iblis/ibarat nyawa/me-nyeleweng adanya/tak percaya pada Tuhan Maha Lebih/yang melebihi Nabi Adam dahulu// 34. Hati tergoda iblis/akhirnya membawa maut/hingga nanti akhirnya/ pintu berupa tiga hal/selalu dijumpai dan menghalangi/ mengalahkan air kehidupan/ bagaikan sabut kelapa/ menghalangi air kelapa/maka Perempuan Samariyah semakin tertarik// Dalam teks tersebut, Perempuan Samariyah digambarkan sedang belajar tentang makna “air kehidupan” pada Nabi Ngisa di Sumur Yakub. Air kehidupan bukan “air yang bersifat fisik”. Air yang berasal dari Sumur Yakub hanya dapat memberikan kesegaran bagi tubuh manusia dan tidak dapat memberikan pencerahan bagi rohani manusia. Oleh karena itu, manusia memerlukan “air kehidupan” agar hidupnya memperoleh pencerahan. Demikian pula bagi Perempuan Samariyah jika ingin

38. Memperoleh air kehidupan harus memahami cara memperolehnya, yaitu dengan menempuh hidup yang benar sesuai dengan perintah Tuhan. Dengan hidup selaras dengan perintah Tuhan, ia akan memperoleh pengampunan dan keselamatan. Kedua hal itu merupakan anugerah Tuhan. Anugerah Tuhan tidak dapat diperoleh dengan peralatan fisik (timba), tetapi harus diperoleh dengan melakukan perjalanan rohani (menelusuri jalan Tuhan). Jalan Tuhan akan terbuka apabila manusia (baca Perempuan Samariyah) meninggalkan keburukan yang ditimbulkan oleh dunia, karena keburukan seperti itu menjadi penghalang. Penghalang itu berupa dunia, dosa, dan iblis yang diibaratkan dengan sabut, batok, dan daging kelapa. Jika ketiga hal itu dapat dilampaui, maka manusia akan memperoleh air kehidupan (kesempurnaan hidup). Konsep tentang air hidup sebagaimana yang dijumpai di dalam Serat Suluk Pawestri Samariyah juga ditemukan dalam cerita Dewa Ruci. Di dalam cerita tersebut, Bima diperintahkan oleh Dhurna untuk mencari air hidup. Dalam Dewa Ruci, air hidup dinamakan Tritaperwita atau sering juga disebut Tirtaamerta. Diterangkan Sastroamidjojo (1967:10) air hidup itu bermakna “air untuk menyucikan badan dan suksma”. Setelah jiwa dan raga bersih atau suci (karena air itu), orang lalu dapat menyadari sajatining gesang “hakikat hidup atau hidup yang wajar, yang sejati”. Dalam keadaan seperti itu, orang yang memperoleh air kehidupan akan dapat mengetahui sangkan paraning dumadi “asal”, tujuan, dan arah hidup manusia pada umumnya”. Dibayangkan oleh Dhurna, bahwa orang yang memiliki air hidup akan mencapai tingkat hidup yang serba sempurna, hidup yang suci. Oleh karena itu, orang yang mencapai air tersebut akan memiliki “ilmu kebebasan jiwa”. Dalam hubungan ini, Dhurna dimaknakan sebagai lambang angan-angan atau budi yang menguasai dan menggiatkan perasaan AKU, yang diperlambangkan dengan tokoh Bima. Untuk memperoleh air hidup tersebut tidak mudah karena Bima harus masuk ke dalam “gua gaib” yang berbentuk sumur gumuling (kudus).

 

DIKSI Vol. : 13. No. 1 Januari 2006 (dahsyat). Tempat itu terletak di Gunung Candramuka atau Reksamuka. Menurut Mulyono (1982:33) perjalanan Bima untuk mencari air hidup sebenarnya merupakan suatu perwujudan bersatunya dirinya dengan Hyang Otipati (Mahasuci) dan disebut “suluk” atau mistikisme. Dalam mistik Jawa, kata jumbuhing kawula Gusti “berarti bersatunya hamba dan Tuhan” melukiskan tujuan tertinggi dalam hidup manusia, yaitu tercapainya “kesatuan” yang sesungguhnya (manunggal) dengan Tuhan (Moertono, 1985:18). Tema seperti tersebut (suluk atau mistik), intertekstual dengan peristiwa yang ditemukan dalam diri Pawestri Samariyah (Perempuan Samaria). Untuk mendapat hidup yang sempurna (hidup baru), Perempuan Samaria harus membuang hidup yang lama, hidup yang masih dipenuhi dengan cadar (aling-aling). Cadar itu adalah “dunia”, “dosa”, dan “iblis”. Ketiganya diibaratkan buah kelapa. Dunia ibarat sabut, dosa ibarat batok kelapa, dan iblis daging kelapa. Air hidup (tirtamarta) itu diperoleh bukan karena pencarian pribadi saja, melainkan karena karya Allah yang terwujud dalam diri Perempuan Samaria: /kajawi srana pituduh/antuk wahyuning Allah/gya dumilah anyelaki/lalarahe kang tebih maksih kalingan// Kenyataan ini tergambar dalam pupuh dhandhanggula baris 15 dan 16 sebagai berikut :

Tan mangkanasa babing wigati/pambukanya kang kinantha ring Hyang/mangkana pan wus pasthine/dhawahireng kang wahyu/nugrahane punang pawestri/manggih lan Nabi Ngisa/Nabi diya anung/utusanira Hyang Suksma/maweh marta mastawa sameng dumadi/mamayu yuning jagad//

Nabi Ngisatansamar pangeksi/mring pawestri kang tigas kawuryan/kang dadyanira ing tembe/sinawang calon punjul/bisa tampi wasiteng gaib/wus pinasthi dening

39 Hyang/rahayu tinemu/ing dunya prapteng ngakerat/Kanjeng Nabi arsa ngruwat ing pawestri/ tarunaning tyasira// (SSPS, Dhandhanggula,1516)

51. Wondene ugeripun/anggen kita ayun mangsah sujud/marang Allah pan wonten prakawis/wanuh karuh weruh kukuh/tegesira kang cumeplong//

Terjemahannya adalah sebagai berikut.

Demikianlah inti persoalab/ajaran pembukaan yang digambarkan Tuhan/demikianlah sudah menjadi kepastianNya/turunnya wahyu/ anugerah untuk perempuan/yang dari Nabi Ngisa/Nabi utusan/Tuhan memberi kabar kesukaan kepada setiap manusia/ membuat damai dunia//

56. Wauta Sang Retnayu/samya padhang namping ngelmu/ kasampurnan sangkan paraning dumadi/rarasing rasa rasa kacakup/kapusthi sajroning batos//

Nabi Ngisa tak ragu melihat/ perempuan yang masih suci hatinya/yang besuk akan menjadi/ terlihat unggul/menerima wahyu/ sud a h dipastikan Tuhan / memperoleh keselamatan/di dunia hingga di akherat/Kanjeng Nabi hendak meruwat perempuan itu/ demikianlah kehendakNya// Secara substantif, antara Dewa Ruci dan Serat Suluk Pawestri Samariyah, memiliki nuansa konsep tentang cara memperoleh air hidup (kesempurnaan). Yang disebut pada yang pertama (Dewa Ruci) karena upaya pribadi Bima; yang kedua (Perempuan Samaria), di samping karena pencarian diri pribadi, juga karena anugerah/wahyu Tuhan. Tanpa anugerah (dipanggil) Tuhan tidak mungkin akan memperoleh kesempurnaan hidup. Namun, antara keduanya memiliki kesamaan tema, yaitu memperoleh kesempurnaan hidup melalui perlambangan air hidup (tirta amerta atau tirtamarta). Melalui tema atau topik tirtaamerta atau tirtamarta atau toya marta, Serat Suluk Pawestri Samariyah mampu mengangkat suasana yang selaras dengan budaya Jawa, khsususnya Kejawen. Hal ini semakin tampak dalam pupuh gambuh bait 51, 56, dan 57 sebagai berikut.

 

67. Lir gesang jroning lampus/pan mangkana ing pangraosipun/Sang Wanodya dening tuk nugraha jati/wus lama gyanira luruh/ utusanira Hyang Manon// (SSPS, Gambuh, 51, 56, 57) Adapun terjemahannya adalah sebagai berikut. 51. Adapun dasarnya/dalam kita berbakti/kepada Allah ada empat hal/wanuh karuh weruh kukuh/maksudnya adalah// 56. Demikianlah Perempuan dari Samaria itu/terang dalam menerima ilmu/kesempurnaan awal akhir alam semesta/keinginan hati terpenuhi/tertanam di dalam batin// 57. Bagaikan hidup dalam kematian/ demikian perasaan hatinya/ Perempuan Samaria telah memperoleh anugerah/telah lama ia mencari/utusan Tuhan Perempuan Samaria itu telah menerima pencerahan karena ia sudah wanih (mengetahui bahwa Allah yang patut disembah dengan hati suci), karuh (semua keinginan pribadinya hanya tertuju kepada Allah), weruh (mengetahui semua permintaannya hanya didasarkan kepada Allah), dan kukuh (mempercayai bahwa Nabi Isa adalah Juru

40. (Selamat). Persoalan tersebut mirip dengan Kejawen. Menurut Ciptoprawiro (1986:22) pencarian manusia akan berakhir dengan wikan, weruh atau mengerti sangkan paran. Dalam filsafat Jawa sepanjang masa, orang Jawa berkesimpulan bahwa Tuhan merupakan Sangkan Paraning Dumadi :

(1) awal berasal dari Tuhan, dan

(2) akhir berarti kembali kepada Tuhan, Usaha manusia untuk kembali pada asalnya atau kembali kepada Tuhan dilakukan dengan jalan jasmani maupun rohani, atau jalan lahir dan jalan batin. Jalan batin ini biasanya disebut mistik atau mistikisme. Di dalam kutipan tadi (bait ke 57) diungkapkan bahwa Perempaun Samaria Lir gesang jroning lampus “bagaikan hidup dalam kematian” setelah menemukan Nabi Ngisa yang telah lama dicarinya. Ia juga merasakan memperoleh anugerah setelah dapat memahami makna wanuh karuh weruh kukuh. Konsep “bagaikan hidup dalam kematian” seperti yang ditemukan oleh Perempuan Samaria ini, di dalam Kebatinan Jawa, intertekstual dengan dialog antara Seh Malaya dan Sunan Bonang (dalam Poerbatjaraka, 1985:44). Di dalam dialog itu Seh Malaya bertanya kepada Sunan Bonang: “Apakah ada keadaan tanpa nama atau nama tanpa keadaan? Katakanlah kepadaku sebagai pegangan akhir.” Jawaban Sunan Bonang: “Jika kau menginginkan pegangan akhir, matikanlah badanmu, berlatihlah untuk mati selagi kau masih hidup. Pergilah ke tempat sunyi dalam rimba, jangan bergaul dengan orang.” Setelah itu, Seh Malaya masuk ke hutan untuk hidup bersama dengan rusa. Satu tahun kemudian, Sunan Bonang datang menengok Seh Malaya. Didapatinya Seh Malaya berlaku seperti kijang. Ia menjadi liar tidak mau didekati manusia. Akhirnya, Sunan Bonang berhasil menangkapnya dengan jalan melempar tiga buah bola nasi. Setelah Seh Malaya menjadi “jinak”, Sunan Bonang lalu memerintahkan kepadanya bahwa ia harus menjalankan haji ke Mekah, guna mengambil air zam-zam (sebagai pengganti toyamartaair hidupdari Dewa Ruci) di dekat Ka'bah, selain itu juga untuk mendapatkan restu dari Nabi Muhammad.

 

DIKSI Vol. : 13. No. 1 Januari 2006

Konsep seperti tersebut di atas menunjukkan adanya suatu “benang merah” yang menghubungkan antara tradisi Kejawen dan Kristiani di dalam teks Serat Suluk Pawestri Samariyah. Walaupun antara kedua tradisi tersebut terdapat nuansa, nuansa tersebut justru sangat membantu pemahaman atas dua perbedaan yang ada antara kedua tradisi tersebut (Kristiani dan Kejawen). Pada satu sisi, kehadiran Serat Suluk Pawestri Samariyah sebagai karya sastra Jawa dapat selaras dengan alam pikiran Kejawen; pada sisi yang lain, konsep tentang jalan memperoleh air hidup (kesempurnaan) antara Kejawen dan Kristiani dapat dipergunakan sebagai wacana dialogis tentang kemanusiaan, toleransi, dan kebersamaan di tengah pergaulan budaya manusia. Penyebutan nama Nabi Ngisa di dalam Serat Suluk Pawestri Samariyah merupakan suatu strategi budaya yang akulturatif di tengah kebudayaan Jawa. Pemakaian nama Nabi Ngisa di dalam Serat Suluk Pawestri Samariyah secara teologis memang membawa nuansa dan citra yang terdapat dalam Alkitab. Walaupun citra Yesus dalam arti teologis agak berbeda dengan yang tergambar di dalam Alkitab, kehadiran Serat Suluk Pawestri Samariyah tetap merupakan suatu karya yang menarik dalam dunia kesastraan. Lewat karya tersebut, pekabaran Injil menjadi lebih alkuturatif, karena budaya Jawa tetap diperhatikan posisinya tanpa harus kehilangan inti masalah. Jika Akkeren (dalam Partonadi, 2001:57) pernah mengalami kekhawatiran ketika membaca Serat Paramayoga, kehadiran Serat Suluk Pawestri Samariyah secara tidak langsung telah menepis kekhawatiran tersebut. Karya seni (sastra) Jawa ternyata dapat menjadi suatu sarana yang dinamis dan fleksibel untuk media ekspresi religius. Hal ini telah dibuktikan Kiai Sadrach Suraprana bersama jemaatnya dengan mendayagunakan tembang-tembang Jawa dalam membangun persekutuan malam hari untuk persahabatan.

 

SIMPULAN

Perintisan kekristenan di tanah Jawa baru dimulai pada abad XIX. Oleh karena kekristenan masih baru, tradisi penulisan naskah Jawa yang berisi teks bernuansa Kristiani di lingkungan kesastraan Jawa belum mengakar seperti yang terdapat dalam tradisi Hindu, Budha, dan Islam. Tidaklah mengherankan kalau kebanyakan kesusasteraan Jawa belum terpengaruh oleh agama Kristen. Pada awalnya, karya sastra Jawa yang bersuasana Kristen/Kristiani dipandang sebagai sesuatu yang “merintangi” jalan bagi pekabaran Injil dan dinilai sebagai karikatur dalam pewartaan kekristenan. Bahkan, karya sastra Jawa dipandang tidak selalu konstruktif. Citra Yesus dalam arti teologis agak berbeda dengan citra Yesus yang tergambar dalam Alkitab, tetapi kehadiran Serat Suluk Pawestri Samariyah merupakan suatu sumbangan yang menarik dalam dunia kesastraan Jawa tanpa harus kehilangan esensinya. Kemenarikan itu terletak pada nilai akulturasi antara tradisi Kristen dan Kejawen. Nuansa Kejawen-Kristiani berhasil ditampilkan di dalam Serat Suluk Pawestri Samariyah. Melalui tema atau topik tirtaamerta/toya marta/tirtamarta, karya itu mampu mengangkat suasana yang selaras dengan budaya Jawa.

Usaha Bina-Negara di Jawa Masa Lampau; Studi tentang Masa Mataram II Abd XVI sampai XIX. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. Mulyono, Sri. 1982. Wayang dan Filsafat Nusantara. Jakarta: Jambatan. Partonadi, Soetarman Soediman. 2001. Komunitas Sadrach dan Akar Kontekstualnya: Suatu Ekspresi Kekristenan Jawa Pada Abad XIX. JakartaYogyakarta: P.T. BPK Gunung MuliaTaman Pustaka Kristen. Poerbatjaraka, R. Ng. 1985. Ajaran Rahasia Sunan Bonang. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah. Sastroamidjo, A. Seno. 1967. Cerita Dewa Ruci dengan Arti Filsafatnya. Jakarta: Penerbit Kinta. Sastroatmodjo, Suryanto. 2002. “'Sosok Kristus dan 'Rasa Kristiani' dalam Krida Sastra Jawa”. Dalam Diskusi Kebudayaan Jawa dan Realitas Dinamuka Kehidupan Bergereja. Karangjasa, Kuartarja, Purworejo.

 

DAFTAR PUSTAKA

Darusuprapta dkk. 1990. Ajaran Moral dalam Susastra Suluk. Jakatya; Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. Jong, De. 1976. Salah Satu Sikap Hidup Orang Jawa. Yogyakarta: Kanisius. Machasin. 2003. “Manunggaling Kawula Gusti: Tinjauan Tasawuf Islam”. Dalam Seminar Nasional Menggali Karya Puncak P.J. Zoetmulder, S.J. Universitas Sasnata Darma, Yogyakarta. Moertono, Soemarsaid. 1985. Negara dan Serat Suluk Pawestri Samariyah (Dhanu Priyo Prabowo)

 

Post a Comment

0Comments
Post a Comment (0)