BABAGAN WATAK (Sêkar Agêng Kusumawicitra) ꦧꦧꦒꦤ꧀ꦮꦠꦏ꧀ (ꦱꦼꦏꦂꦄꦒꦼꦁꦏꦸꦱꦸꦩꦮꦶꦕꦶꦠꦿ)

0

 BABAGAN WATAK

(Sêkar Agêng Kusumawicitra)

ꦧꦧꦒꦤ꧀ꦮꦠꦏ꧀

(ꦱꦼꦏꦂꦄꦒꦼꦁꦏꦸꦱꦸꦩꦮꦶꦕꦶꦠꦿ)



Imajiner Nuswantoro



Watak 1-2

Sêkar Agêng Kusumawicitra, lampah: 12


Watak Satunggal


Rupa: Rupa têmên, | warni, (Skr. rupa).

Côndra:[6] Wulan purnama, | praceka, | Côndra utawi Candra = rêmbulan, warni, wulan. (Skr. candra = rêmbulan).

Sasi: Wulan Jangkêp, | rêmbulan (Skr. nomin Sasi), wulan.

Nabi: Wudêl, | Nabiyullah (Arab: Nabii), wudêl (Skr. Naabi).

Sasa: Lintang, | bantêr, kêkah, lintang, singa. (Skr. Sasa = truwèlu, ingkang katingal cêmêng ing rêmbulan). Sasadara = lintang agêng, rêmbulan (Skr. Sasadhara = rêmbulan).

Dhara: Wêtêng, | ririh, sarèh, nyêmbah, lintang agêng, babondhara, lan mirsanana: dara. | Dara = wêtêng (Skr. udara), paksi dara, bumbung dara, cêkakanipun: bandara. | Dara utawi dhara = asor (Skr. Adhara), prawan.

Bumi: Lêmah, | siti, (Skr. Bumi = ksiti).

Buddha: Luwih, namaning môngsa satunggal, | buda = budi, wuda. | Buda utawi buddha = dintên Rêbo (Skr. Budha = lintang merkoriyus). Sang Buddha (Skr. Buddha).

Roning: Godhong, | lingga: ron = godhong (Jawi Kina: rwan). Ngronake = ngèwêdakên.

Mèdi: Jubur, | luwih (saking: èdi), silit.

Iku: Buntut, | punika, buntut, (Jawi Kina: Iku).

Dara: Paksi dara, | mirsanasa[7] nginggil: dhara.

Janma: Uwong, | janma utawi jalma = tiyang. Anjalma = nitis. (Skr. janma = lahir).

Eka: Satunggal, wiji, tuduh, | satunggal, tunggil, (Skr. Eka). Saeka = sawiji. Ngeka = miji. Ngeka-eka = damêl-damêl.

Wak: Badan sapata, | awak, (kacêkak: wak) = badan, sarira utawi salira, (Arab: badan. Skr. Saringra).

Suta: Anak, | anak, (Skr. suta = anak jalêr. Sutaa = anak èstri).

Siti: Lêmah wêdhèn, | siti, bumi (Skr. ksiti), kuwajiban. Sitija (Skr. ksitija = anakipun jalêr siti. Bauma = anakipun jalêr bumi, inggih punika lintang Marês. Ing padhalangan Dèwi Pratiwi pêputra Sitija utawi Bomanrakasura).

Awani: Kêndêl, srêngenge, | lingga: wani (Jawi Kina: waani) = kawasa, purun, kêndêl.

Wungkulan: Wutuhan, bundêran, | lingga: wungkul = wêtah ingatasipun barang bundêr utawi cacah, intên ingkang dèrèng dipun pêcah.

Wulan: Rêmbulan, | rêmbulan, sasi, tanggal, namaning pisang.

Niyata: Yêkti, | (Skr. Niyata) = nyata, èstu utawi saèstu, yêktos, utawi sayêktos. Jati, yêkti.

Tunggal kabèh: Watak satunggal sadaya. | (Saking: tunggal + kabèh. Têmbung kabèh ing ngriki namung kangge anjangkêpakên guru wicalan. Ingkang kangge sangkalan namung têmbung: tunggal). | Tunggal = tunggil, satunggal, sami, awor.

Katrangan: 1. Candra ingkang atêgês rêmbulan. 2. Sasi = rêmbulan. 3. Nabi = wudêl. 4. Bumi = inggih bumi. 5. Mèdi = silit. 6. Iku = buntut. 7. Dara = wêtêng. 8. Eka = satunggal. 9. Wak, utawi awak = badan. 10. Siti = inggih siti, 11. Wulan = rêmbulan. 12. Tunggal = satunggal. Punika sadaya sampun têrang watak satunggal, amargi atêgês satunggal utawi cacahipun namung satunggal. Ananging tumrapipun sangkalan, têmbung-têmbung wau inggih kenging dipun sambut ingkang têgêsipun sanès, kados ta: candra, dipun sambut ingkang têgêsipun praceka. Nabi = tiyang suci. Mèdi = sêmèdi. Iku = punika. Sasaminipun. Dene têmbung sanès-sanèsipun, milanipun kangge watak satunggal, makatên katranganipun:

Rupa, gadhah têgês warna, môngka têmbung condra utawi candra inggih gadhah têgês warna, punika rimbag guru jarwa.

Sasa, karimbag guru wanda saking: sasadara, têgêsipun rêmbulan. Utawi: sasa, punika atêgês lintang, inggih punika bangsanipun rêmbulan utawi bumi (planit), dados karimbag guru warga.

Dhara, ewah ing pakêcapanipun: dara (Skr. Udara) ‘ = wêtêng. Ing Bausastra W. dhara: inggih dipun têgêsi: wêtêng. Punika inggih kalêbêt rimbag guru wanda.

Buddha, sagêd saking budi utawi angên-angên, manungsa namung gadhah satunggal. Sagêd ugi saking Skr. budha = lintang merkoriyus, (mirsanana: sasa). Ugi sagêd saking Sang Buddha, awit Sang Buddha inggih namung satunggal.

Ron, dèrèng kêpanggih sababipun. Nanging ing Bausastra R. ugi sampun nganggêp watak 1.

Janma, sababipun watak satunggal, bokmanawi mêndhêt pêpiridan saking têmbung nabi ingkang ugi gadhah têgês tiyang.

Suta, bokmanawi saking Skr. janma, atêgês: lahir. Anjanma, têgêsipun: nitis. Lahir, nitis: punika ngwontênakên anak (suta). Nanging kula piyambak dèrèng marêm dhatêng katrangan punika.

Awani, utawi wani, ing Bausastra botên wontên têgês srêngenge, dados punapa sababipun kaanggêp watak satunggal dèrèng kasumêrêpan, nanging ing Bausastra R. sampun kasêbut kangge sangkalan watak satunggal.[8]

Wungkulan, saking: wungkul, têgêsipun wêtah: ingatasing bundêr. Bundêr punika pêpêthaning bumi utawi rêmbulan, milanipun kaanggêp watak satunggal, makatên ugi sadaya barang ingkang bundêr inggih kangge watak satunggal.

Niyata, têgêsipun nyata utawi yêkti. Ing pamanah: ingkang yêkti punika namung satunggal, manawi ingkang botên yêkti: langkung saking satunggal.

Wêwahan: kajawi ingkang sampun kasêbut ing nginggil, kangge sangkalan watak satunggal punika kenging dipun wêwahi malih kados ing ngandhap punika:

I. Rimbagan saking têmbung-têmbung sadaya wau, kados ta:

Janma, dados: ratu, sadasa namanipun. Punggawa. Tuwin sadaya ingkang blêgêr tiyang.

Bumi, dados: êndhut, lêbu, sapanunggilanipun.

Rêmbulan, dados: lèk.

Suta, dados: sadaya dasanamanipun.

Wungkul, dados: bundêr, buwêng, jêbug, golong, tuwin sadaya ingkang bundêr.

Wani, dados: purun, sura, sudira, panggah, prajurit, sapanunggilanipun. Ugi dados: wanita.

Mèdi, dados: sêmèdi, manêkung.

Sawiji, dados: wiji, tuwuh. Makatên sasaminipun.

II. Ingkang têrang namung satunggal utawi kaanggêp satunggal, kados ta: jagad, rat, rahayu, arja, ati, urip, (nanging: mati = 0), sapanunggilanipun.



Watak Kalih


Netra: Paningal, | mripat (Skr. netra).

Caksu:[9] Pasuluhan, | urênging mripat (Skr. caksus = mripat. Jawi Kina: caksuh).

Nayana: Ulat, | ulat, (Skr. nayana = mripat).

Sikara: Tangan, | lambung, tangan, bau (lêngên buta), arubiru. Nikara (Skr. nikaara) = nyikara, aniaya.

Buja: Bau, namaning môngsa kalih, | bau, tangan (Skr. buja). Sang Hyang Caturbuja = abau sêkawan, Bathara Guru, (Skr. Catuburja = Wisnu). Buja ugi sami kalihan boja = pangan.

Paksa: Uwang, | R: kudu, nyaru, sêja, pêksa, (Skr. paksa = sisih, pinggir). | W.: pêksa, kêdah, bau, sêdya, palajêng.

Drasthi: Alis, | R.: drasthi, botên pinanggih, ingkang wontên: drêsthi = alis, cidra (= dhêsthi). | W.: drasthi, lan: drêsthi, sami wontênipun = alis, cidra.

Ama: Pêpasu = wêwêri, | R.: pasu, wêri. | W.: pasu, mêksa.

Locana: Urang-uranging mata, | mripat (Skr. locana), pasuluhan, êluh.

Carana: Athi-athi, | rêrênggan, athi-athi, urang-urang mripat, wadhah (ingkang rinêngga). (Skr.

‘ = rêrênggan, utawi: curanaa = trètès, patik). – Nyarana, macarana = ngrêngga, ngukir.

Karna: Kuping, | kuping, singat, jêjulukipun Suryaputra. (Skr. kannar = kuping, utawi Suryaputra).

Karni: Ambaning kuping, sungu, | kuping, singat.

Anêbah: Tlapukan, anêbak, | lingga: têbah = têbak, cêngkah, têbih, gangsal nyari, tampèl, kêlud.

Talingan: Pangrunguning kuping, | kuping (= talinga). Sandhangan taling.

Mata: Ambaning mata, | mripat, tingal, paningal, sotya.

Lentangana: Lawan tangan loro | (kalih têmbung: lèn + tangana saking: tangan. Ingkang kangge sangkalan namung: tangan, sanèsipun namung anjangkêpakên guru wicalan). | Tangan, sampun jarwa = asta K.I.

Lar: Wulu suwiwi,[10] | lar utawi êlar = wulu, suwiwi, undhak (mêlar).

Anêmbah: Ngabêkti, | lingga: sêmbah sampun jarwa K.N. Nêmbah = nyêmbah.

Suku loro: Sikil karo, | (kalih têmbung: suku + loro, kalih pisan kenging kangge sangkalan watak kalih. Dados ungêl-ungêlan punika pancènipun prayogi kasêrat dados kalih larik). | Suku (Jawi Kina suku) = sikil, sandhangan suku, sèkêt sèn, cagak. | Loro utawi: roro, saking: ro (Jawi Kina: rwa) = kalih.

Katrangan :

1. Netra atêgês mripat, 2. Caksu ‘ = urênging mripat, 3. Sikara = tangan, 4. Buja = bau, 5. Drasthi utawi drêsthi = alis, 6. Locana = mripat, 7. Carana = athi-athi, 8. Karna = kuping utawi singat, 9. Karni = kuping utawi singat, 10. Talingan = kuping, 11. Mata = inggih mata, 12. Tangan = inggih tangan, 13. Lar = suwiwi, 14. Suku = sikil, 15. Loro = kalih. Punika sadaya sampun têrang watak kalih, amargi atêgês kalih utawi cacahipun kalih. Mênggahing sangkalan, têmbung-têmbung wau inggih kenging dipun sambut ingkang têgêsipun sanès, kados ta: sikara, dipun sambut ingkang gadhah têgês arubiru. Buja = pangan, drêsthi = cidra, sapanunggilanipun, dene têmbung sanès-sanèsipun milanipun sami kangge watak kalih, makatên katranganipun:

Nayana, atêgês ulat, saking Skr. nayana, têgêsipun mripat, inggih punika sababipun kangge watak kalih. Nunggil misahipun têmbung wau inggih taksih cêtha: ulat = wulat = dêlêng. Mulat = andêlêng: mawi mripat.

Paksa, dipun têgêsi: uwang, ananging ing Bausastra R. sarta W. botên wontên têgês makatên, namung ing Bausastra W. wontên têgês: bau, sampun tamtu inggih punika sababipun dipun angge watak kalih.

Ama, ing Côndrasangkala sarta Bausastra R. botên pinanggih têgês ingkang nyababakên watak kalih, nanging ing Bausastra W. wontên, inggih punika têgês: mêksa, kapirid saking: paksa, utawi: pêksa, kasêbut ing nginggil, inggih punika sababipun têmbung: ama: wau kaangge watak kalih.

Anêbah, utawi nêbah, sababipun watak kalih, amargi gadhah têgês pakartining tangan, punika rimbagan guru karya.

Anêmbah, utawi nêmbah, inggih rimbagan guru karya saking tangan.

Wêwahan: kajawi ingkang sampun kasêbut ing nginggil, kangge sangkalan watak kalih punika kenging dipun wêwahi malih kados ing ngandhap punika:

I. Rimbagan saking têmbung-têmbung sadaya wau, kados ta:

Mata, dados: mandêng, sapanunggilanipun. Nanging: uninga = 3, mirsanana pangrêmbag ing wingking.

Tangan, dados: ngasta.

Talingan, dados: pêrung, myarsa, sapanunggilanipun. Nanging: karungu = 6, mirsanana pangrêmbag ing wingking.

Carana, dados: rêngga, dalah andhahanipun têmbung rêngga.

Buja, dados: bujana. Karna, dados: karnan.

Loro, dados: karo, karoya. Lar dados: manglar. Caksu, dados: caksuh, makatên sasaminipun.

II. Ingkang têrang wujud kalih utawi kaanggêp wujud kalih, kados ta: pangantèn, kêmbar, gandhèng, kanthi, sapanunggilanipun.



Watak 3-4

Watak Tiga


Bahni: Gêni pandhe, | gêni, (Skr. wahni) = bahning.

Pawaka: Gêni pucuking gunung, | gêni (Skr. Pawaka, kacêkak: waka).

Siking: Gêni upêt, têkên, | upêt, têkên.

Guna: Gêni agaran, kasagêdan, | gêni agaran, pintêr, paeka, sugih, faedah, sêkti, istiyar, pênthol cêmêthi, gana gini, tikêl, ping. (Skr. guna = kalakuan, linuwih, khasil, inggih atêgês: têlu). – Gunakaya = pamêtu, khasil.

Dahana: Gêni tanpa sangkan, | gêni, (Skr. Dahana).

Triningrana: Gêni tunon, gêni paprangan, | (kalih têmbung: trining, saking: tri + rana. Kalih pisan kenging kangge sangkalan watak tiga. Ungêl-ungêlan punika pancènipun prayogi kasêrat dados kalih larik). | Tri = tiga (Skr. Tri), rame (atri). Rana = paprangan, têngahing paprangan, (Skr. lan Jawi Kina: Rana. Rananggana, ranagana, ranangga, utawi: ranongga Skr. lan Jawi Kina: Ranaanggana), rata (binatarana), wadon, aling-aling (cêkakanipun: warana).

Uta: Lintah, | lintah,

Ujêl: Wêlut, | wêlut.

Anauti: Cacing, | R. Kasêrat: nauti = cacing. | W. kasêrat: nautti = cacing, nyautti.

Jatha: Gêni winadhahan, siyung, | R. gimbal, siyung, bôngsa buta, (Skr. jathaa = gimbal). Jathasura = namaning ratu buta. Parijatha = namaning wit (Skr. Paarijaata). Parisajatha = pantun sawuli. | W. siyung, wadhah.

Weddha: Gêni pawon, Sêrat Pêpakêm, namaning môngsa katiga, kasêrat: weda = ngelmi, pêpakêm, wulang, dhawuh, sidhêkah, beda, lai (meda). (Skr. Weda = kagunan, kawruh).

Analagni:[11]

Gêni panas ing ati, | (kalih têmbung: anala + gni, kalih pisan kangge sangkalan watak tiga. Ungêl-ungêlan punika pancènipun prayogi kasêrat dados kalih larik). | Anala (kacêkak: nala) = gêni (Skr. Anala), namaning punggawanipun Prabu Sugriwa. | Dene: nala = ati, (Skr. naala = kêkêtêg). Cêkakanipun: anala, têlêng. | Gni utawi agni = gêni, (Skr. Agni = gêni, jêjulukipun dewaning latu).

Utawaka: Gêni wong manggang, | gêni, (Skr. Utawaha).

Kayalena: Gêni blubukan, | (kalih têmbung: kaya + lena, ananging ingkang kangge sangkalan watak tiga namung kaya. Lena, manawi kangge sangkalan watak das). | Kaya = kados, kuwat, kakuwatan, pituwas, khasil, rosa, sugih, kauntungan, rêjêki, nipkah. –

Gunakaya = pamêdal, khasil. Lena utawi lina = supe, pêjah, ical, sêrap, (Skr. Lingna). – Pralena = pêjah, (Skr. Pralingna).

Puyika: Gêni dilah, | R. botên pinanggih. | W. latu.

Tiga: Têlu, | têlu.

Uninga: Gêni obor, | R. wêruh, sumêrêp, priksa, … sasaminipun. Candrasêngkala kangge 3 = obor. | W. sumêrêp, rêksa.

Katrangan: 1. Bahni, 2. Pawaka, 3. Siking, 4. Guna, 5. Dahana, 6. Anala, 7. Gni, utawi: agni, 8. Utawaka, 9. Puyika,[12] punika sadaya sababipun gadhah watak tiga amargi sami atêgês latu. Karimbag saking têmbung Skr. Guna, ingkang ugi atêgês wicalan tiga. Ananging têmbung Skr. guna wau malah botên atêgês latu. Dene ingkang atêgês gêni agaran punika: guna: têmbung Kawi.

Miturut katrangan punika, dados pangrimbagipun makatên: têmbung Skr. Guna, atêgês tiga, dipun rimbag guru sastra dados: guna: têmbung Kawi, ugi kaangge watak tiga. Sarèhning guna têmbung Kawi wau atêgês gêni agaran, lajêng karimbag guru dasanama dados bahni, pawaka, siking, sapanunggilanipun.

Sawênèh ing kaol, sababipun latu punika gadhah watak tiga, makatên: nalika dèrèng wontên punapa-punapa, taksih suwung wangwung sonya ruri, ing ngriku wontên cahyaning Pangeran awujud latu tanpa sangkan, nama Sang Hyang Dahanan utawi Dahana, warninipun jêne abrit biru, inggih punika luluhuripun ijajil, para dewa lan manungsa, (mirsanana: Jitabsara, lan: Pramanasidhi). Jalaran sorotipun warni tiga punika, milanipun latu dipun angge watak tiga.

Wontên kaol malih kasêbut Pusaka Jawi 1925 ôngka 11 kaca 178 noot: latu punika para brahmana nganggêp wontên warni tiga, inggih punika: 1. Latuning gêgriya, 2. Latuning blêdhèg (kodrat), 3. Latuning sêsaji. Wusana kula sumanggakakên para marsudi basa, katrangan ingkang pundi ingkang dipun galih langkung lêrês. Mênggah tumrapipun sangkalan, têmbung-têmbung wau inggih kenging dipun sambut ingkang têgêsipun sanès, kados ta: guna: dipun sambut atêgês kasagêdan. Nala: dipun sambut atêgês manah, makatên sasaminipun. Dene têmbung sanès-sanèsipun, milanipun sami kaangge watak tiga, makatên katranganipun.

Trining rana dipun têgêsi gêni tunon utawi gêni paprangan, nanging ing Bausastra botên wontên, wontênipun kalih têmbung: tri + panambang: e, utawi: ning + rana, utawi sagêd ugi karsanipun ingkang nganggit Côndrasangkala: tigang têmbung: tri + ning, cêkakanipun: bahning + rana. Sadaya sami kangge sangkalan watak tiga.

Têmbung: tri sampun têrang atêgês tiga. Dene têmbung: rana ing Bausastra botên pinanggih têgês latu. Sababipun têmbung: rana: wau watak tiga, amargi gadhah têgês wadon = èstri, istri, sêtri, Skr. stri, kapirit saking: tri (Skr. tri) atêgês tiga. Miturut Kawi Dasanama Jarwa, têmbung: èstri: punika pancèn saking: tri.

Uta têgêsipun lintah, punika rimbagan guru wanda saking: utawaka, ingkang atêgês latu.

Ujêl = wêlut, lan: anauti, utawi: nauti = cacing, punika sami rimbagan guru warna saking: uta.

Jatha dipun têgêsi gêni winadhahan utawi siyung, ing Bausastra R. botên pinanggih têgês ingkang kakintên nyababakên têmbung wau gadhah watak tiga. Ing Bausastra W. wontên têgês wadhah, ananging: wadhah botên sagêd gadhah watak tiga. Pinanggih ing pambudi, sababipun têmbung jatha wau kangge watak tiga, kapirit saking: Trijatha, ingkang kocap ing padhalangan putranipun putri Arya Wibisana, dados angsal dening: tri.[13]

Wedha, utawi weda, sababipun watak tiga botên saking atêgês gêni pawon saking Skr. weda, têgêsipun: kawruh, utawi: kagunan, dados rimbagag[14] guru jarwa saking têmbung: guna.

Kayalena, ing sêrat Côndrasangkala dipun têgêsi gêni blubukan, nanging ing Bausastra botên wontên, wontênipun kalih têmbung: kaya + lena.

Têmbung: kaya têgêsipun tunggil misah kemawon kalihan têmbung: guna, kados ta sami gadhah têgês khasil, sugih, lan sanès-sanèsipun, punapa malih têmbung kakalih wau sagêd dipun gandhèng ingkang lajêng namung atêgês satunggal, inggih punika: gunakaya, atêgês pamêdal utawi khasil, dados sampun têrang, têmbung kaya punika rimbagan guru jarwa saking guna.[15] Dene têmbung lena, tumrap jaman sapunika têrang botên kenging dipun angge sangkalan watak tiga, awit têgêsipun: supe, pêjah, ical, sêrap, sami watak das. Punapa sababipun têmbung wau sumêla wontên ing ngriku, kula botên andungkap, bokmanawi kemawon têmbung lena ing ngriku saking: lèn = lan, liyan, namung kangge anjangkêpakên guru wicalan.

Tiga sampun têrang atêgês tiga.

Uninga ing Sêrat Côndrasangkala dipun têgêsi gêni obor, nanging punapa kenging dipun pitados dèrèng kantênan. Ing Bausastra W., botên wontên têgês makatên sarta ing Bausastra R., anggènipun nêgêsi obor ampang kemawon, sajak namung kêpêksa nêrangakên dening têmbung uninga wau sampun kêlimrah dipun angge sangkalan watak tiga. Adatipun manawi nêgêsi têmbung, têgês-têgêsipun rumiyin, lajêng Côndrasangkala dhawah wingking, dados pamêndhêtipun watak wicalan saking têgês-têgês wau. Beda kalihan anggènipun nêgêsi obor ing têmbung uninga punika, sajakipun têgês susulan. Dene manawi têmbung uninga punika têrang atêgês obor, saking pamanggih kula: sababipun têmbung wau kangge watak tiga karimbag guru jarwa saking: guna. Guna, utawi kagunan = kawruh. Wruh, utawi wêruh = uninga.

Wêwahan: kajawi ingkang sampun kasêbut ing nginggil kangge sangkalan watak tiga punika kenging dipun wêwahi malih rimbaganipun têmbung-têmbung sadaya wau, kados ta:

Gêni, dados panas, murub, kobar, gêsêng, ujwala, sapanunggilanipun, nanging malêtik = 0.

Rana, dados ranangga, payudan, sasaminipun.

Tri, dados èstri, putri, mantri.

Nauti, dados anaut, sinaut.

Kaya, dados lir[16] makatên sasaminipun.

Pangrimbagipun têmbung uninga, mirsanana bab pangrêmbag ing wingking.



Watak Sêkawan


Wedang: Banyu panas, | toya bêntèr saking dipun latoni (saking: we lan dang).

Sêgara: Banyu ngidêri jagad, | sêgantên (Skr. Saagara).

Karti: Banyu sumur, | damêl, pandamêl (Skr. Krêtti).

Suci: Banyu padasan, | rêsik (Skr. Suci).

Jaladri: Banyu rawa, sêgantên, | sêgantên (Skr. Jaladhi).

Nadi: Banyu kali, | lèpèn (Skr. lan Jawi Kina: Nading), sêgantên, toya ingkang wontên salêbêting wowohan, banyu (Skr. Naadhi). Langkung (saking: adi). Kêbon liring.

Hèr: Banyu pucuking gunung, | toya, musthika, ngantos, ngêntosi (Mal. Ajêr).

Nawa: Banyu adhêm, | sanga (Skr. nawa), padhang, mancorong, lan saking: tawa. | Tawa = wantah (Jawi Kina: tawaa, tawar), tawi (kosok wangsulipun: ngêndêmi). Tawar (kosok wangsulipun: mandi), toya tawa (kosok wangsulipun: wedang), tawi (nawèni). Cêkakanipun: utawa.

Samudra: Banyu têlêng, | sêgantên (Skr. samudra).

Jalanidhi: Banyu angêdhung, | kasêrat: jalanidi = sêgantên (Skr. jalanidhi).

Warna: Banyu sawangan, | sungging, pulas, warni, intên, ucap, rumpaka, anggit (Skr. Wanar = warni, bôngsa, kabagusan). Toya (Skr. Waruna).

Toyadi: Banyu jêmbangan, | (kalih têmbung: toya + di, cêkakanipun: adi utawi: dadi. Manawi: di, saking: adi: namung kangge anjangkêpakên guru wicalan kemawon. Nanging sagêd ugi karsanipun ingkang nganggit: di, saking: dadi, ingkang ugi gadhah watak sêkawan, cêkakanipun: waudadi). | Toya: sampun jarwa K = banyu N.

Wwahana:[17] Banyu udan, | ing Bausastra: wahana utawi: wahhana = tumpakan, wêdhar, babar. (Skr. wahana = tumpakan. Waahana = wêdhar, babar). | (Mirsanana ing ngandhap).

Waudadi: Banyu dèrèsan, pancuran, | sêgantên,

Sindu: Banyu susu, | toya, (Skr. sindhu = lèpèn),

Warih: Banyu krambil, | toya, (Skr. waari).

Dik: Padon sêkawan, | hèh, sangêt, awang-awang, kahyangan. (Skr. dik, nominatiêf saking: Dis = awang-awang). Mirsanana ing ngandhap.

Tasik: Banyu oyod, sêgantên, | sêgantên, pupur.

Catur yuga: Keblat papat, namaning môngsa sêkawan, | (kalih têmbung: catur + yuga, kalih-kalihipun kangge sangkalan watak sêkawan. Ungêl-ungêlan punika pancènipun prayogi kasêrat dados kalih larik). | Catur = sêkawan, (Skr. catur), namaning dolanan, (schaakspêl) cantên. | Yuga ugi kasêrat, yoga = anak, sae, jaman, môngsa, lan mirsanana: yoga. | Yoga = patut, sae, prayogi, (Skr. poga, lan: yogya), damêl, titah, anak, nitahakên, puja, sêmèdi. (Skr. yoga. Ugi atêgês = bêbathèn, sarana, sêmèdi, panunggal).

Pat: Sêkawan, | papat, N. sêkawan, K.

Katrangan: 1. Wedang, 2. Sêgara, 3. Jaladri, 4. Nadi, 5. Hèr, 6. Samudra, 7. Jalanidhi, 8. Warna, 9. Toya, 10. Waudadi, 11. Sindu, 12. Warih, 13. Tasik, punika sadaya sami gadhah têgês toya utawi wujud toya, dene sababipun toya kangge watak sêkawan, karimbag saking têmbung: warna, Skr. Wannar, atêgês bôngsa, (kastê), catuwarnnar = sêkawan bôngsa[18] inggih punika: Braahmana, Ksatriya, Weisya, Sudra. Inggih catur warna punika ingkang nyababakên têmbung: warna: punika kaangge watak sêkawan. Sarèhning: warna: wau inggih atêgês toya, saking Skr. Waruna, lajêng dipun rimbag guru jarwa, sadaya ingkang atêgês toya utawi wujud toya, kaanggêp watak sêkawan.

Wontên kaol sanès: sababipun toya kangge watak sêkawan punika amargi toya punika wontên kawan warni, inggih punika: toya saking bumi, toya saking langit, toya saking cêcukulan, sarta toya saking ingkang asipat nyawa. Wusana kula sumanggakakên para nupiksa. Dene mênggahing sangkalan, têmbung-têmbung wau inggih kenging dipun sambut ingkang têgêsipun sanès, kados ta: warna, dipun sambut ingkang atêgês warni, anggit, rumpaka, makatên sasaminipun.

Wondene têmbung sanès-sanèsipun, sababipun kaangge sangkalan watak sêkawan, makatên katranganipun:

Karti ing sêrat Côndrasangkala dipun têgêsi banyu sumur, nanging ing Bausastra botên pinanggih têgês ingkang makatên. Dene sababipun kaangge watak sêkawan, ing pangintên karimbag guru jarwa saking têmbung: yoga. Yoga: gadhah têgês gawe, karti: têgêsipun inggih gawe. Dene sababipun têmbung yoga kaangge watak sêkawan mirsanana ing ngandhap.

Suci sababipun watak sêkawan, kapirit saking têmbung aran: banyu suci, inggih punika ingkang dipun padosi Aryasena, ing Bausastra R. anggènipun nêgêsi: namaning kawruh kabatosan, ingkang gêgayutan kalihan kamulyaning gêsang ing akirat.

Nawa punika saking lingga: tawa, namaning toya, milanipun kaangge watak sêkawan. Nanging: nawa: têmbung lingga, ingkang atêgês wicalan sanga, manawi kangge sangkalan inggih watak sanga.

Wwahana dipun têgêsi banyu udan, ing Bausastra botên pinanggih, ingkang wontên: wahana, utawi: wahhana, sarta têgêsipun botên ngèmpêri gadhah watak sêkawan. Saking pangintên kula, wwahana punika saking: wwah + ana. Wwah, utawi: wah, (Jawi Kina: wwah), ing sapunika: woh, uwoh, atêgês uwoh ing wit-witan utawi namaning udan = udan woh, utawi: udan salju. Têmbung: jawah, punika saking: ja = wêdal + wah = uwoh, utawi: udan woh.[19] Malah têmbung: jawoh, inggih taksih tumindak, inggih punika tumrap ing têmbang (Mirsanana: tatabasa. Karangan P. Ant. Jansz.).

Dik, dipun têgêsi padon sêkawan, nanging têgês ing Bausastra botên makatên, sarta botên wontên têgês ingkang nyababakên gadhah watak sêkawan. Wusana pinanggih ing sanès kaca, katranganipun saking Skr. widik, têgêsipun keblat = watak sêkawan, saking keblat papat. Ananging dadosipun têmbung Kawi, dik, widik, widik-widik, punika sami atêgês awang-awang = watak 0. Mila layak kemawon têmbung: dik, punika kula dèrèng nate mrangguli kangge sangkalan watak sêkawan, plaur ngangge têmbungipun jarwa (Arab): keblat. Awit kajawi ngangge têmbung dik awis ingkang mangrêtos, ingkang dipun kawekani manawi cawuh kalihan têgês awang-awang watak 0 punika wau. Punika prayogi sangêt.

Caturyuga ing sêrat Côndrasangkala dipun têgêsi keblat papat, utawi namaning môngsa sêkawan, nanging katranganipun kalih têmbung: catur + yuga.

Têmbung: catur sampun têrang atêgês sêkawan, sarta inggih kenging kangge sangkalan. Dene têmbung: yuga, utawi: yoga, sababipun kaangge watak sêkawan amargi atêgês jaman. Kasêbut ing Sêrat Nitisastra, jaman punika wontên sêkawan, inggih punika: krêtayuga, tirtayuga, dwaparayuga, kaliyuga. Dene jaman samangke punika kalêbêt ing kaliyuga, wontên ingkang mastani sampun wangsul krêtayuga malih. Nanging tumrapipun sangkalan, têmbung yoga wau inggih kenging dipun sambut ingkang botên atêgês jaman, kados ta: atêgês prayogi, utawi sanès-sanèsipun.

Pat, utawi: papat, sampun têrang watak sêkawan.

Wêwahan: kajawi ingkang sampun kasêbut ing nginggil, kangge sangkalan watak sakawan punika kenging dipun wêwahi malih kados ing ngandhap punika:

I. Rimbaganipun têmbung-têmbung wau, kados ta: Karti, dados: karta, karya, kinarya, sapiturutipun. | Warna, dados: marna, winarna. Sasaminipun. | Waudadi, dados: dadi, dadya, dados. | Yuga, utawi: yoga, dados: sayoga, sayogya. | Makatên sapanunggilanipun.

II. Ingkang atêgês toya, ingkang awujud toya, sarta ingkang karimbag saking toya, kados ta: udaka, udaya, tlaga, sumbêr, mancur, winasuh, marta, sapanunggilanipun.



Watak 5-6

Watak Gangsal


Buta: Buta lanang kang siyung, | agêng, galak, rosa, danawa, (Skr. Buta = nêpsu), picak, ina.

Pandhawa: Putraning Pandhu, | Skr. Paandhawa = gangsal putraning Pandhu.

Tata: Gêtih otot, | gêlar, tap, linggih, dandos (Jawi Kina: tataa), angin, (Skr.)

Gati: Kêkêtêg, pramana, namaning môngsa gangsal, | sayêktos, têmên, tingkah, tata, ulah, sêngsêm, sacumbana, gita, prêlu, (Skr. gati = margi, kawontênan, ugi atêgês: sarana).

Wisaya:[20] Panggawe, pirantos, | wisa, awon, pandamêl awon, duraka, karêm, pakarêman, paeka, paekan, pirantos. (Skr. wisaya = samukawis ingkang katuju ing pancadriya utawi kajangka. Wisaya = angin).

Indri: Bayuning mata, | angin silir-silir.

Yaksa: Buta wadon kang siyung, | buta, jêjulukipun ratu buta. (Skr. yaksa = namaning bôngsa satêngah dewa, juru gêdhongipun Hyang Kuwera. Ugi jêjulukipun Hyang Kuwera piyambak).

Sara: Lêlandhêp, | jêmparing, lêlandhêp, dêdamêl, lungid, pamalês, putus. (Skr. Sara = jêmparing).

Maruta: Angin angirid gandaning sêkar, | angin (Skr. maruta).

Pawana: Angin adrês, | angin, (Skr. pawana).

Bana: Alas agêng, | wana, lintang ing langit, murih, sanjata, jêmparing. (Skr. Baana = jêmparing).

Margana: Angin nèng dalan, | jêmparing, (Skr. Maaggarna). Ugi jêjulukipun Radèn Arjuna.

Samirana: Angin ngilangakên kringêt, | angin sumilir, (Skr. Samingrana = hawa, angin).

Warayang: Sanjata, | jêmparing, gênthong, bengkoking jara, peranganing bêdhil, bangsaning cacing.

Panca: Gangsal, | gangsal, Pandhawa, (Skr. panca).

Bayu: Angin kang manjing mêdal, | angin, jêjulukipun satunggiling dewa, (Skr. waayu = angin. Ugi: dewa).

Wisikan: Wuruking bapa, | lingganipun: wisik = ulah, wangsit, warah, guling, kusi.

Gulingan:[21] Angin mêdal paturon, | lingganipun: guling = tilêm, glintir, glundhung, gumingsir, namaning wangunipun kêcik, bantal gilig, gêmbung.

Lima: Gangsal, | sampun jarwa N = gangsal, K.

Katrangan: têmbung: pandhawa, panca, sarta lima, punika sampun têrang atêgês gangsal, sarta inggih limrah kangge sangkalan. Dene têmbung sanès-sanèsipun, sababipun kaangge watak gangsal, makatên:

Buta sarta yaksa, sami atêgês danawa, milanipun sami kaangge watak gangsal, kapanggih ing pambudi: amargi danawa punika kalêbêt golonganing pancabaya, langkung malih tumrap satriya lêlampah (mirsanana: lakon wayang). Dene ingkang dipun wastani pancabaya utawi pakèwêd gangsal punika kasêbut ing Bausastra R. inggih punika: bêbaya saking dewa, saking manungsa, saking kewan, saking jin, saking setan.

Wontên kaol sanès: milanipun danawa punika watak gangsal amargi manawi pêrang solahipun warni gangsal. Wusana sumangga para nupiksa. Ing sadèrèngipun angsal katrangan ingkang langkung sampurna, kados-kados katrangan ing nginggil punika salah satunggal kenging kangge garan pangèngêt-èngêt.

Têmbung sanès-sanèsipun, anggènipun nêgêsi ing Sêrat Côndrasangkala kathah ingkang pinanggih sulaya kalihan têgês ingkang kawrat ing Bausastra. Ing mangke ingkang kula angge garan ngupadosi sababipun kaangge watak gangsal, miturut têgês saking Bausastra, kados ing ngandhap punika:

1. Tata, 2. Wisaya, 3. Indri, 4. Maruta, 5. Pawana, 6. Samirana, 7. Bayu,[22]

punika sadaya sami atêgês angin, sarta kangge sangkalan watak gangsal. Têmbung-têmbung wau ugi kenging dipun sambut atêgês sanès, kados ta: tata, dipun sambut atêgês: trap. Wisaya = piranti, makatên sasaminipun. Dene sababipun angin punika kaangge watak gangsal, amargi gadhah nama ingkang mawi: panca, inggih punika: pancawara, pancaroba, ugi: pancaruba, Mal: pantjaroba, sadaya wau atêgês angin agêng utawi prahara. Dene anggènipun mawi: panca: wau tamtu kemawon wontên gangsalipun. Ing Sêrat Kawi Dasanama Jarwa anggènipun nêgêsi: pancawara = angin pakêmpalan gangsal, saking têngah, inggih punika ngandhap nginggil, kalihan saking keblat sêkawan. Manawi kaudhal têmbungipun, panca = gangsal. Wara = wor. Lan: roba = rob. Dados: gangsal panggènan awor, utawi gangsal panggènan ngêrobi.

Têmbung: gati, gadhah têgês tata, milanipun watak gangsal ingkang tamtu inggih karimbag guru jarwa saking: tata: ingkang atêtês[23] angin wau.

1. Sara, 2. Bana, 3. Margana, 4. Warayang, punika sami atêgês panah N. jêmparing K., lêlandhêp, utawi dêdamêl. Milanipun lêlandhêp utawi dêdamêl punika sami kaangge watak gangsal, amargi dêdamêl punika pirantosing kêrêngan utawi pôncakara, punika rimbagan guru sarana. Dene têmbung pôncakara punika manawi dipun udhal saking: pônca + kara. Skr. panca = gangsal + kara, utawi: kaara = nindakakên. Dados: nindakakên gangsal bab. Miturut cathêtanipun swargi Radèn Panji Puspawilaga, guru Kwik Sêkhul ing Surakarta: pôncakara = mara cangkêm, mara tangan, mara suku, mara bandhêm, mara dêdamêl.

Wisikan, lingganipun: wisik, gadhah têgês ulah. Sababipun kangge watak gangsal ingkang tamtu karimbag guru jarwa saking: gati, ingkang ugi anggadhahi têgês ulah.

Gulingan, ing Sêrat Côndrasangkala dipun têgêsi angin mêdal paturon, ing Sêrat Kawi Dasanama Jarwa inggih kasêbut gulingan têgêsipun angin andhasar nyakecakakên sare. Nanging ing Bausastra botên pinanggih têgês makatên wau. Dene sababipun kaangge watak gangsal, ingkang tamtu karimbag guru jarwa saking: wisik, ingkang ugi anggadhahi têgês guling.

Wêwahan: kajawi ingkang sampun kasêbut ing nginggil, kangge sangkalan watak gangsal punika kenging dipun wêwahi malih rimbaganipun têmbung-têmbung sadaya wau, kados ta:

Bangsanipun lêlandhêp, dados: sayaka, sutiksna, lungid, cakra, manah, saking: panah, sapanunggilanipun.

Danawa, dasanamanipun: rasêksa, rasêksi, diyu, wil, sapanunggilanipun, lan: galak.

Angin, dados: sumilir, sumribit. Lan, dasanamanipun: sindhung, prahara, barat, sapanunggilanipun.

Tata, dados: tinata, nata.

Margana, dados: marga, margi.

Wisik, dados: winisik, wuruk, (nanging: wulang, wêling, wangsit = 7, mirsanana bab pangrêmbag ing wingking).

Guling, dados: sare, sumare, turu, turon.

Makatên sasaminipun.



Watak Nênêm


Masa: Môngsa nênêm, | masa utawi môngsa = wêktu, peranganing wêktu, (Skr. maasa = wulan, saprakalih wêlasipun sataun). Panêdhanipun kewan galak utawi danawa (Skr. mangpa = daging). Têmbung pamaibên. Cêkapan, (?Skr. masa = ukuran).

Sadrasa: Rasa nênêm, | (kalih têmbung: sad + rasa, kalih-kalihipun kangge sangkalan watak nênêm. Ungêl-ungêlan punika pancènipun prayogi kasêrat dados kalih larik). | Sad = nênêm, (Skr. sath). Sadpada utawi satpada = kombang, kinjêng, tawon, (Skr. sathpada = tawon, namanipun ingkang asuku nênêm). Sadrasa = raos nênêm. Rasa = pindha, upami, kados, pasêmon, wadhah, raos. Rasaning binukti: lêgi kêcut, pêdhês gêtir pait, sêpêt langu, aor asin sêngir amis gurih lêtèh. (Skr. rasa = ungêl, têmbung, ugi: banyurasa. Rahasya = rahsa, wados).

Winaya: Anggang-anggang, namaning môngsa nênêm, | ing Bausastra R.: winaya = nyolong. Ing Bausastra W.: botên pinanggih, dene: | naya R.: = ulat, ulah, pasêmon, (Skr. naya), kathah. Môngsanaya ? (Paramayoga – Rônggawarsitan). W.: idêm + paningal.

Nggana: Tawon, | gana = mega, awang-awang, piyambak, jalêr, dewa, gatra, calon, ungkêr, tawon, kawasa, sagêd, langkung, kosok wangsulipun gini, namaning dewa ingkang ngratoni wana lan kewan galak, wujud. (Skr. Gana = mega. Gana = pangiringipun siwah).

Rêtu: Kawor, uyêk-uyêkan, | pait, ebah, botên têntrêm, rêsah, dauru, gègèr, gara-gara. (Skr. rtu = etangan taun = 6 taun).

Anggas: Kayu glinggang, ibêr-ibêran, | walang, glinggang, tangsul anggas, namaning mêmêdi, anggras.

Oyag: Obah, | hoyag, utawi: hoyog (Jawi Kina: oyag) = ebah, goyang. Moyag-mayig = ebah-ebah.

Karêngya:[24] Karungu, rinêngga, kaupakara, | lingga: rêngya = rêngu, rêngwa, rungu, sêdhih, êru, nêpsu.

Pangrarasing

nêm: Pangrarasing watak nênêm, | (kalih têmbung: pangrarasing saking: raras + nêm. Kalih-kalihipun kangge sangkalan watak nênêm. Ungêl-ungêlan punika pancènipun prayogi kasêrat dados kalih larik). | Raras, R.: rêrês, riris, rurus. Mirsanana: laras, rês, liris, lurus. | W.: asri, endah, langên, wêdal, raos, sêngsêm, brôngta, ayu, ngranta, cipta. | Nêm: sampun jarwa K.N. = wicalan ênêm, nênêm.

Tahên: Kayu taun, tahan, têtêp, pêgêng, bêtah, tawêkal, tanggon, kayu. Nahên = mêgêng, mênggak, ngampêt, nandhang.

Wrêksa: Kayu tinêgor, | wrêksa, utawi: wraksa = uwit agêng, kayu. (Skr. wrêksa = sadhengah wit-witan).

Prabatang: Kayu rubuh malang nèng dalan, | uwit rêbah, uwit gumlethak ing siti, ugi: wangke tiyang gumlethak ing sadhengah panggènan = bathang. (Mal.: batang = lajêr).

Kilating kanêm: Lêlidhah ing môngsa kanêm, | (kalih têmbung: kilating, saking: kilat + kanêm, saking: nêm. Kalih-kalihipun kenging kangge sangkalan watak nênêm. Ungêl-ungêlan punika pancènipun prayogi kadadosakên kalih larik). | Kilat = kirat, clèrèt, gêlap, blêdhèg, ilat.

Kanêm = ka + nêm, kang kaping nêm.

Lona: Pêdhês, | pêdhês. (Skr. Lawana = asin).

Mla: Kêcut, | ing Bausastra: amla = kêcut (Skr. Amla), amlapala = woh asêm, (Skr. Amlapala).

Tikta: Pait, | pait, ampêru. (Skr. tikta = pait).

Kyasa: Gurih, | ing Bausastra: kayasa = sêpêt. (Skr. kasaaya = sêpêt).

Dura: Asin, | dura utawi dora = têbih, nglêngkara. (Skr. dura = têbih), dene: madura = lêgi. (Skr. Madhura).

Sarkara: Lêgi, | gêndhis, lêgi. (Skr. Sakaraa = gêndhis).

Katrangan: sad, nêm, kanêm, punika sampun têrang atêgês wicalan nênêm sarta inggih kenging kangge sangkalan. Dene têmbung sanès-sanèsipun, sababipun kangge sangkalan watak nênêm, makatên:

Masa utawi: môngsa, miturut têgês saking Bausastra botên wontên ingkang nyababakên gadhah watak nênêm. Têgês saking Sêrat Côndrasangkala: botên marêmakên manah. Wusana kêpanggihipun wontên ing têmbung madumôngsa (Skr. madhumaasa) têgêsipun: lentemaand (mirsanana Bausastra R.: Madu). Sababipun watak nênêm, amargi: madu: punika têgêsipun lêgi, sadaya ingkang atêgês lêgi: watak nênêm. Bokmanawi ingkang têgês lentemaand punika ingkang anjalari ing Sêrat Côndrasangkala nêgêsi môngsa nênêm.

Rasa, ingkang gadhah watak nênêm punika ingkang têgêsipun kraos, ngraosakên, katranganipun makatên:

Ing Sêrat Côndrasangkala ugi ngêwrat têmbung-têmbung : 1. Lona, 2. Mla, 3. Tikta, 4. Kyasa, 5. Dura, 6. Sarkara, punika sadaya namanipun raosing ilat, sarta satunggal-satunggalipun manawi kangge sangkalan inggih watak nênêm. Ananging punapa ingkang nyababakên têmbung rasa watak nênêm punika saking raosing ilat warni nênêm wau. Kintên kula dede, amargi raosing ilat punika sayêktosipun kathah : 1. Lêgi, 2. Kêcut, 3. Pêdhês, 4. Gêtir, 5. Pait, 6. Sêpêt, 7. Langu, 8. Aor, 9. Asin, 10. Sêngir, 11. Amis, 12. Gurih, 13. Lêteh (mirsanana Bausastra R.: rasa), lan: 14. Anyir, 15. Adhêm, 16. Anglêk, 17. Cêmplang, 18. Kêmêtèp, utawi kêmêtès, 19. Tawa, 20. Tumêk, 21. Sêpa, 22. Sêngak, 23. Nyêthak, 24. Gêrok, 25. Gêtar, 26. Ngudhêl-udhêl (mirsanana Bêllêtriê lan, pathibasa: rasa).

Dene ingkang asring kasêbut wontên ing sêrat-sêrat Jawi, kados ta: Nitisastra, Darmasonya, kabasakakên sadrasa, utawi: sad rasa = rasa nênêm, punika kintên kula raosing pôncadriya: 1. Raosing pangambêt utawi grana: wangi, sêdhêp, pêsing, sapanunggilanipun, 2. Raosing pamirêng utawi talingan: ngrangin, brêbêg, sapanunggilanipun, 3. Raosing paningal utawi mripat: asri, blêrêng, sapanunggilanipun, 4. Raosing pangênyam utawi ilat: lêgi, gurih, asin, sapanunggilanipun, 5. Raosing panggêpok utawi badan: kasab, kêri, gatêl, sapanunggilanipun. Kawêwahan: 6. Raos sajati utawi raosing manah: bingah, susah, trênyuh, sapanunggilanipun. Inggih raos nêm warni punika ingkang nyababakên têmbung: rasa: gadhah watak nênêm, sarta satunggal-tunggalipun namaning rasa, manawi kangge sangkalan inggih watak nênêm.

Nama-namaning raos dalah têgêsipun ingkang kasêbut ing Sêrat Côndrasangkala sami pinanggih gèsèh kalihan ing Bausastra, punika botên karêmbag ing ngriki. Dene nama-namaning raos wau ingkang limrah dipun angge sangkalan namung satunggal: sarkara, dalah dasanamanipun: lêgi, madu, manis: sapanunggilanipun.

Winaya, ing sêrat Côndrasangkala dipun têgêsi anggang-anggang utawi namaning môngsa nênêm, nanging ing Bausastra R. têmbung wau têgêsipun: nyolong, ing Bausastra W. botên pinanggih. Nene[25] têmbung: naya, Bausastra kalih-kalihipun wontên, nanging botên wontên têgês-têgês kados ing Sêrat Côndrasangkala punika, namung ing Bausastra R. wontên sêratanipun: môngsanaya, ananging dipun sukani tôndha pitakèn (?) kapratelakakên kasêbut ing sêrat Paramayoga karangan Rônggawarsitan.

Katranganipun pancèn sêratan: winaya, punika lêpat, lêrêsipun: winayang (winayanggana), nanging aksaranipun: nga, ingkang dipun sigêg ing aksara: ya, kêcaruk ngandhapipun, katut dhatêng têmbung: gana.

Ing Sêrat Ariwara, kaca 24, amratelakakên namaning môngsa kanêm = naya = winayang. Nanging manawi têmbung: winayang: wau sababipun watak nênêm namung miturut waton saking sêrat Ariwara, dèrèng sagêd marêmakên manah, amargi botên angsal pasaksèn ing Bausastra. Dene saking pamanggih kula, sababipun têmbung: winayang: punika watak nênêm amargi gadhah têgês dipun ebahakên. Mayangi = sêkarat ingkang ngrêkaos, utawi kathah polahipun, limrahipun jalaran pêjah kêdadak. Uyang, uyang, wiyang, wuyung, poyang, moyang = susah, utawi obah atine, ora jênjêm. Wayang-wuyungan, poyang-payingan = bilulungan, atine lan badane tansah obah, ora jênjêm. Ugi: goyang = obah, Mal.: gojang. Dene sababipun têgês ebah punika watak nênêm, mirsanana katrangan ing ngandhap.[26]

Gana, sababipun watak nênêm amargi atêgês tawon. Makatên ugi: anggas, sababipun watak nênêm dening atêgês walang. Sadaya wau kaewokakên bangsaning sadpada (asuku nênêm). Ananging tumrapipun sangkalan, têmbung-têmbung wau inggih kenging dipun sambut ingkang têgêsipun sanès.

Rêtu, miturut Bausastra R. ugi atêgês etangan taun 1 rêtu = 6 taun. Ing Bausastra ngriku sajakipun malah nêrangakên sababipun têmbung: rêtu: gadhah watak nênêm punika inggih saking têgês nêm taun wau, katrangan wau têrang lêrêsipun. Kajawi saking makatên, têmbung: rêtu: punika ugi gadhah têgês pait, môngka pait punika watak nênêm, amargi namaning raos. Katrangan punika kalih-kalihipun kados kenging dipun angge sadaya. Wusana nyumanggakakên para nupiksa.

Hoyag, têgêsipun obah, punika rimbagan guru jarwa saking: rêtu, amargi têmbung: rêtu: ugi anggadhahi têgês obah, botên têntrêm, sasaminipun.

Karêngya, têgês ing Côndrasangkala kirang lêrês. Dene sababipun watak nênêm amargi atêgês sêdhih (= raosing manah). Ananging tumrapipun sangkalan, têmbung: karêngya: wau inggih kenging dipun sambut atêgês karungu.

Raras, miturut Bausastra W. ugi anggadhahi têgês raos, sêngsêm, brôngta, sampun têrang gadhah watak nênêm. Dene têgês ing Bausastra R. ugi nunggil misah kemawon kalihan: raos, kados ta: rês, rêrês, ngêrês, angrês, ngrês-rêsi. Rurus, lurus, kamirurus, kamilurus, kamilurusên, kêmlurusên. Punika sadaya raosing manah.

1. Tahên, 2. Wrêksa, 3. Prabatang, sababipun gadhah watak nênêm amargi atêgês kajêng (kayu), punika rimbagan guru jarwa saking têmbung: anggas, ingkang ugi gadhah têgês: glinggang = têgoran wit-witan utawi kajêng. Dene têmbung tahên wau tumrapipun sangkalan inggih kenging dipun sambut ingkang têgêsipun sanès.

Kilat, sababipun kaangge watak nênêm, awit kajawi pakêcapanipun mèh sami kalihan: ilat, têgêsipun ugi nunggil misah kalihan ilat. Têmbung: lidhah, kawi: atêgês kilat. Lidhah K.I. atêgês ilat. Dene: lidhah, ilat, punika sababipun gadhah watak nênêm karimbag guru sarana saking: rasa, amargi lidhah punika pirantos angraosakên.

Wêwahan: kajawi ingkang sampun kasêbut ing nginggil, kangge sangkalan watak nênêm punika kenging dipun wêwahi malih rimbaganipun têmbung-têmbung wau, kados ta:

Rasa, dados: karasa, carêm,[27] sapanunggilanipun.

Gana, dados: anggana.

Raras, dados: rinaras, angraras.

Tahên, dados: nahên.

Kilat, dados: kumilat. Makatên sasaminipun, lan:

Hoyag, dados: hoyig, obah[28] osik[29] lan sanès-sanèsipun.



Watak 7-8

Watak Pitu


Ardi: Gunung urut pasisir, | ardi utawi adri = rêdi (Skr. Adri).

Prawata: Gunung têpung sami gunung, | prawata utawi parwata = rêdi (Skr. prawata).

Turôngga: Jaran, | jaran, (Skr. turangga).

Giri: Gunung Gêdhe, | rêdi, kalangkung, (Skr. giri). Aja giri = aja dhisik. Giri-giri = mêdèni. Anggirèkake = anggêrêgake = anggiri.

Rêsi: Pandhita suci, | tiyang suci, dewa asal saking pandhita, (Skr. rsi) = arsi.

Ôngsa: Banyak, turun, | angsa utawi ôngsa = banyak, (Skr. angsa), têdhak, (wôngsa). | Dene: ôngsa = andarung, namaning pantun, ngôngsa-ôngsa. Sarta sami kalihan: angsa.

Biksuka: Sapi, namaning môngsa kapitu,[30] lêmbu, (saking klentuning pangrêtos, Skr. lan Jawi Kina: Biksuka = bedelmonnik, tiyang ingkang ambucal kadonyan, pandhita, = biksu).

Cala: Sukuning gunung, | obah, molah, (Skr. cala = cala). Rêdi (lêrêsipun: acala). Nêmaha, cêla (Skr. = cala = chala). Pindha, kêmu. | Dene: acala utawi ancala = rêdi (Skr. Acala = rêdi. Luguning têgês: kang ora obah).

Imawan: Mega pucuking gunung, | namaning rêdi, (Skr. nomin. imawaan = rêrêdèn Himalaya), rêdi.

Sapta: Pitu, | pitu (Skr. sapta). Sêpta, sêta, doyan, (?Skr. sakta).

Pandhita: Putus, | tiyang ingkang mêngkêr ing kadonyan, guru kawruh jiwa, tiyang tapa, (Skr. pandhita).

Swara: Pandhita kalok, | suwantên, mirêngan, ungêl, sabawa, (Skr. swara). Aksara swara utawi sastra swara: a, i, e, u, o + rê + lê, (Wyakarana Jawa).

Gora: Agung,[31] | R.: tawon, (tawon gung), agêng, langkung agêng, (Skr. Gora = ingkang ngêgèt-êgèti, ingkang ngêgèt-êgèti lan anggêgirisi). | W.: agêng, rêdi, tawon gung.

Muni: Pandhita muruk, muni,[32]

| mungêl, (saking: uni), pandhita (Skr. muni). Swakuda: Jaran kabiri, | (kalih têmbung: swa + kuda, kalih-kalihipun kenging kangge sangkalan watak pitu. Ungêl-ungêlan punika pancènipun prayogi kasêrat dados kalih larik). | Swa = kapal, (Skr. Aswa), sae, langkung, linangkung (su), aparing, sirah, rai, dangu, aso. | Kuda = kapal, kangge sêbutanipun satriya, namaning wit-witan, namaning blêndok, kuda-kuda, sawiyah-wiyah.

Tungganganing

gunung: Têngahing gunung, | (kalih têmbung: tungganganing saking: tunggang + gunung, kalih-kalihipun kangge sangkalan watak pitu. Ungêl-ungêlan punika prayoginipun kasêrat dados kalih larik). | Tunggang = tumpak, tunggangan = tumpakan, titihan (= turôngga). | Gunung = rêdi.

Wiku: Pandhita ing gunung. | Pandhita, kêdah, (bokmanawi saking têmbung Prâkrêt Bikku, ing têmbung Skr. Biksu = tiyang ingkang mêngkêr ing kadonyan = monnik).

Yapêpitu: Inggih pipitu. | (kalih têmbung: ya + pipitu saking: pitu. Têmbung: ya, ing ngriki punika namung kangge anjangkêpakên guru wicalan kemawon). | Pitu, sampun jarwa K.N. = wicalan pitu.

Katrangan: têmbung: sapta lan pitu punika sampun têrang atêgês wicalan pitu, sarta kenging kangge sangkalan. Dene têmbung sanès-sanèsipun, sababipun kaangge watak pitu, makatên:

1. Ardi, 2. Prawata, 3. Giri, 4. Cala (acala), 5. Imawan, 6. Gunung, punika sami atêgês rêdi. Sababipun rêdi gadhah watak pitu punika ing Bausastra botên pinanggih, pinanggihipun wontên ing sêrat Jawi nama Darmasonya. Sêrat wau kacariyos ing têmbung kawi karanganipun Êmpu Yogiswara, sampun dipun jarwakakên dening Radèn Ngabèi Yasadipura II (Radèn Tumênggung Sastranagara). Ing ngriku nêrangakên manawi ing ngawiyat punika wontên jagad nama Jagad Sapta Prawata, inggih punika panggenanipun para Dewa Rêsi Gana, tuwin danawa ingkang pinandhita. Ing sanginggilipun jagad Sapta Prawata wau jagadipun Bathara Wisnu, nginggilipun malih kahyanganipun Bathara Guru. Bokmanawi inggih Sapta Prawata punika ingkang nyababakên rêdi kangge sangkalan watak pitu.

1. Turôngga, 2. Swa, 3.Kuda, punika sami atêgês kapal. Sababipun kapal kaangge watak pitu botên kacêtha ing têgês-têgês ingkang kasêbut ing nginggil, pinanggihipun wontên ing Bausastra R. wontên ing têmbung: aswa, têgêsipun: kapal lan tumpakan. (Skr. lan Jawi Kina: Aswa = kapal lan: 7, kapirit saking kapal pêpitu kagunganipun dewaning Surya).

Kapal pitu punika bokmanawi pangirite pêdhatinipun Sang Hyang Surya, inggih pêdhati punika ingkang kacriyos ing Pustakaraja kangge matrapi Prabu Watu Gunung, ingkang anjalari ing sedanipun, sasampunipun kawon cangkriman kalihan Bathara Wisnu.

1. Rêsi, 2. Pandhita, 3. Muni, 4. Wiku, punika sami atêgês pandhita. Sababipun pandhita kaangge watak pitu punika botên sagêd pinanggih ing Bausastra, namung pinanggih wontên ing Sêrat-sêrat Jawi, kados ta: ing Pustakarajapurwa II kaca 8: jumênêngipun Nata Binathara Prabu Sri Maha Punggung mawi dipun èstrèni ing jawata sêsanga, brahmana wêwolu, tuwin rêsi pêpitu, lajêng ajêjuluk Sri Maharaja Kano. Nalika jumênêngipun Nata Binathara Prabu Kusumawicitra, inggih mawi dipun èstrèni ing brahmana wolu rêsi pitu (botên mawi jawata sanga), lajêng ajêjuluk Maha Prabu Ajipamasa.

Katrangan ing nginggil punika, sanajan sajakipun namung pangathik-athik susulan, nanging lowung kenging kangge garan pangèngêt-èngêt sababipun pandhita gadhah watak pitu. Sokur manawi ing wingking sagêd angsal katrangan ingkang langkung sampurna.

Ôngsa, sababipun gadhah watak pitu, kula dèrèng manggih katranganipun ingkang marêmakên. Kula inggih dèrèng mrangguli ungêl-ungêlan Côndrasangkala mawi têmbung: ôngsa, sarta ing Bausastra R. inggih botên nyêbutakên manawi têmbung wau kangge sangkalan watak pitu. Bokmanawi mirit saking namaning lintang Jaran Dhawuk kalihan banyak angrêm, (mirsanana Bausastra R.: jaran lan: banyak). Upami yêktos makatên, sayêktosipun inggih anèh sangêt piritan ingkang makatên wau.

Biksuka, sampun têrang sababipun watak pitu manut saking têgêsing têmbung ingkang lêrês, saking Skr. lan Jawi Kina: Biksuka = pandhita, monnik, ugi sami kalihan: Biksu. Dados botên saking atêgês lêmbu.

Swara, ing Bausastra botên pinanggih têgês pandhita kados anggènipun nêgêsi ing Sêrat Côndrasangkala. Dene sababipun têmbung swara punika gadhah watak pitu, amargi gadhah têgês ungêl (uni), dados karimbag saking têmbung: muni, ingkang atêgês pandhita.

Wontên kaol sanès, sababipun têmbung: swara: kangge sangkalan watak pitu punika mirit saking kathahipun aksara swara wontên pitu., inggih punika: a, i, e, u, o, rê, lê. Dene ingkang nêrangakên aksara swara kathahipun pitu punika nama sêrat: Wyakarana Jawa (mirsanana Bausastra R.: swara), sarta miturut Budi Utama, Marêt, 1924 ôngka 28, ingkang nganggit sêrat Wyakarana Jawa wau Ajisaka, inggih ingkang nganggit Côndrasangkala.

Manawi katrangan ingkang kantun punika ingkang lêrês, dados sababipun pandhita kaangge watak pitu punika malah karimbag saking: swara, botên:swara karimbag saking: pandhita. Wusana nyumanggakakên para nupiksa.

Gora, sababipun gadhah watak pitu amargi atêgês rêdi (Bausastra W.), nanging ing Bausastra R. botên wontên têgês wau. Bokmanawi lêrêsipun: namaning rêdi. Rêdi Gora punika rêdi ingkang misuwur ing jaman kina, ing samangke kawastanan rêdi Slamêt ing Têgal, (mirsanana Pustakaraja). Mênggah têmbung: gora: lajêng dipun anggêp atêgês rêdi punika inggih botên anèh, amargi têmbung imawan punika inggih asal saking namaning parêdèn Imalaya, samangke ugi dipun anggêp atêgês rêdi.

Tunggang, sababipun watak pitu sampun têrang asal saking kapal. Skr. aswa = atêgês kapal sarta tumpakan. K. I. titihan = ugi atêgês kapal sarta tumpakan.

Wêwahan: kajawi ingkang sampun kasêbut ing nginggil, kangge sangkalan watak pitu punika kenging dipun wêwahi malih rimbaganipun têmbung-têmbung wau, kados ta:

Dasanamanipun kapal: undhakan, titihan. Sapanunggilanipun.

Dasanamanipun rêdi: arga, prabata, lan sanès-sanèsipun.

Dasanamanipun pandhita: dwija, ajar, maharsi, sogata, suyati, lan sanès-sanèsipun.

Biksuka, dados: suka.

Swara, dados: kaswara, kaswarèng.

Muni, dados: sabda, wêling.

Pandhita, dados: mulang (nanging: misik, lan: muruk = 5).

Makatên sasaminipun.



Watak Wolu


Naga: Ula gêdhe, | sawêr agêng, jêjulukipun Hyang Antaboga (Skr. lan Jawi Kina: naga = sawêr, tiyang malihaning sawêr). Nagaraja (Skr. naagaraaja, Jawi Kina: id., ugi = ratuning liman).

Panagan: Ênggon ula gêdhe, | sampun jarwa, ugi = petangan lampahing naga taun, naga jatingarang, sapanunggilanipun.

Salira: Manyawak, | awak, badan (= sarira). Kawuk, nyambik, manyawak.

Basu: Têkèk, kumaraning naga, namaning môngsa kawolu. | R.: sêgawon, êdus (wasuh), sawêr, têkèk. (Skr. wasu = bangsaning dewa: cacahipun wolu). | W.: warana, êdus, têkèk, sêgawon, sawêr.

Tanu: Bunglon, | bunglon, mangsi, (Skr. tanu = alus). Tanu astra = namaning punggawa jagi kori. Tanuhita = nglalangkungi.

Murti: Cêcak, sangêt, | amor, gumolong, nunggil, sangêt, linangkung, cêcak, nyata. (Skr. murti = badan, wangun, wujud). Arimurti = wujuding Wisnu = Krêsna (Skr. Ari = srêngenge utawi: endra utawi: Wisnu, murti = wujud. Trimurti (Skr. Trimurti) tiganing atunggil = Brahma, Wisnu, Siwah.

Kunjara: Kandhang gajah, gêdhong pasakitan, | liman (Skr. kunjara). Gêdhong pasakitan, (Skr. panjara = kurungan).

Gajah: Gajah nèng wantilan,liman (Skr. gaja). Namaning usuk, namaning ulam, namaning kupu, lan sanès-sanèsipun.

Dipangga: Gajah tinitihan ratu, | gajah, (kawi: dwipaangga = dipa).

Èsthi:[33] Gajah dèn palanani,[34] | yêktos, gajah (Skr. asting). Cipta, sêdya, raos (Skr. Isthi).

Samadya: Gajah nèng têngahing dalan, | W.: samaja = gajah. R.: botên pinanggih. Dene: | Madya = têngah, sêdhêng, lumbung, bale. Ugi, lambung, bangkèkan, (Skr. madhya).

Manggala: Gajah binêkta prang, pangajêng, | wiwitan, pangajêng, pangagêng, prajurit rosa, gajah, urang. (Skr. Manggala = ngalamati kabêgjan = bêgja, sae, tapuking samukawis ingkang mawi upacara).

Dirada: Gajah mêta, | gajah (Skr. Dwirada, luguning têgês = ingkang agadhing kalih).

Bujôngga: Ula lanang, | naga (Skr. Bujangga lan: Bujaga). Pujangga.

Brahmanastha: Pandhita sabrang wêwolu, | garbanipun kalih têmbung: brahmana + astha, kalih-kalihipun kenging kangge sangkalan watak wolu. Sarèhning garban, botên kenging kadadosakên kalih larik. | Brahmana (bramana) = namaning bôngsa ingkang luhur piyambak ing tanah Hindhu, pandhita sabrang, (Skr. Braahmana), jêjuluke putranipun kakung Bathara Brama. | Astha = wolu (Skr. Astha).

Dipara: Gajah binêkta cangkrama, | nyruwètèh, lôngka, mokal, nglêngkara (Skr. Dwaapara). Dene: dipa = padhang, teja, sênên, obor, damar, surya (Skr. dipa = damar).

Ratu (Skr. Adhingpa). Gajah (Skr. Dwipa). Pulo (Skr. Dwingpa).

Liman: Gajah binêkta midhang, | gajah.

Lan ula: Sarta ula,[35] | (kalih têmbung: lan + ula. Têmbung: lan, ing ngriki namung kangge anjangkêpakên guru wicalan, botên katut kenging kangge sangkalan watak wolu). | Ula (Jawi Kina: Ulaa, Mal. oêlar) = sawêr K., wula: Kawi.

Katrangan: mèh sadaya ungêl-ungêlan sangkalan watak wolu ing nginggil punika asal saking rimbaganipun têmbung: basu. Dene sababipun basu kaangge watak wolu puni[36]

saking têmbung Skr. wasu, atêgês bangsaning dewa: cacahipun wolu. Kala para dewa sami pêrang nanggulangi garudha ingkang badhe nyidra Amrêta, astha basu punika inggih kocap tumut pêrang. Kacariyos malih Sang Bisma punika pangejawantahipun Basu wolu, sarêng seda inggih wangsul dados Basu wolu malih, (Mahabarata). Dene têmbung sanès-sanèsipun, sababipun gadhah watak wolu, makatên katranganipun:

1. Naga, 2. Bujôngga, 3. Ula, punika sami atêgês sawêr, sababipun sawêr kaangge watak wolu, karimbag guru jarwa saking têmbung: basu (Kawi) ingkang ugi gadhah têgês sawêr, malah Hyang Basuki (Skr. Waasuki) punika jêjulukipun ratuning sawêr. Ing Pustakaraja: Hyang Basuki punika putranipun Hyang Antaboga. Ananging tumrapipun sangkalan, têmbung-têmbung wau inggih kenging dipun sambut atêgês sanès, kados ta: bujôngga, dipun sambut atêgês pujôngga (tiyang).

Wontên kaol sanès: sababipun bujôngga kaangge watak wolu punika mirit saking pujôngga tiyang, awit pujôngga punika kadunungan kalimpadan wolung prakawis, inggih punika: paramasastra, paramakawi, awicarita, mardawa lagu, mardibasa, mandraguna, nawung kridha, sambegana. Nanging katrangan punika kathah lêpatipun, awit kalimpadan wolung prakawis punika sajakipun namung rumpakan kemawon.

Panagan, punika andhahanipun têmbung naga, inggih watak wolu.

1. Salira, sababipun watak wolu amargi atêgês manyawak, 2. Tanu, sababipun watak wolu amargi atêgês bunglon, 3. Murti, sababipun watak wolu amargi atêgês cêcak. Punika sadaya karimbag guru warga saking: têkèk, sababipun têkèk gadhah watak wolu amargi: basu (Kawi) punika ugi gadhah têgês têkèk. Dene tumrap kangge sangkalan, têmbung-têmbung wau inggih kenging dipun sambut ingkang têgêsipun sanès, kados ta: salira, dipun sambut atêgês badan. Murti = linangkung, sasaminipun.

Miturut katrangan ing Bausastra R.: ingkang gadhah watak wolu punika: salira: ingkang têgêsipun badan (sarira), ananging saking pamanggih kula katrangan punika klintu, awit têmbung-têmbung sanèsipun ingkang atêgês badan, kados ta: awak, dhiri, raga, punika sami watak satunggal. Dados têtela manawi: salira: watak wolu, punika sambutan saking: salira: ingkang têgêsipun manyawak.

1.Kunjara, 2. Gajah, 3. Dipôngga, 4. Èsthi, 5. Manggala, 6. Dirada, 7. Liman. Sababipun watak wolu amargi sami atêgês liman. Dene sababipun liman kaangge watak wolu punika bokmanawi kapirit saking Skr. Naagaraaja, ingkang atêgês ratuning sawêr utawi ratuning liman. Dados dipun anggêp liman kalihan sawêr punika katunggil warga.

Wontên kaol sanès, sababipun liman kaangge watak wolu punika amargi ingkang katingal kumlawèr wontên wolu, inggih punika: suku 4, buntut 1, gadhing 2, tlale 1.

Katrangan punika bokmanawi malah ingkang lêrês. Wondene tumrapipun sangkalan, têmbung-têmbung wau inggih kenging dipun sambut ingkang botên atêgês liman, kados ta: kunjara, dipun sambut atêgês gêdhong pasakitan. Èsthi = cipta. Manggala = pangajêng. Makatên sasaminipun.

Samadya ing Sêrat Côndrasangkala dipun têgêsi gajah nèng têngahing dalan, nanging ing Bausastra kalih pisan botên pinangggih. Dene ing Bausastra W. wontên têmbung: samaja, atêgês liman. Ing Bausastra R. botên wontên têmbung: samaja: wau. Ing Sêrat Kawi Dasanamajarwa inggih wontên têmbung: samaja, dipun têgêsi: gajah binêkta aprang. Dados, sababipun têmbung: samadya: kangge watak wolu punika jalaran atêgês liman. Dene linta-lintunipun: dya, kalihan: ja, punika sampun limrah, kados ta: sêja = sêdya. Majapait = Madyapahit (mirsanana Damarwulan, Labberton. Lan sanès-sanèsipun.##

Brahmanastha, saking: brahmana + astha, sami kangge sangkalan watak wolu. Astha, sampun têrang atêgês wicalan wolu. Dene: Brahmana, sababipun watak wolu, kapirit saking jawata sêsanga, Brahmana wêwolu, rêsi pêpitu, ingkang sami ngèstrèni jumênêngan nata binathara, kados ingkang kapratelakakên ing katrangan sababipun pandhita watak pitu ing nginggil.

Dipara botên atêgês liman kados anggènipun nêgêsi ing Sêrat Côndrasangkala, ingkang tamtu punika rimbagan guru wanda saking: dipa, ingkang atêgês liman, mila inggih kenging kaanggêp gadhah watak wolu, panunggilanipun:wani, kenging karimbag dados, wanita. Karo: karoya. Sasaminipun. Ingkang dipun suda: margana, dados: marga. Biksuka: suka. Sasaminipun.

Wêwahan: kajawi ingkang kasêbut ing nginggil, kangge sangkalan watak wolu punika kenging dipun wêwahi malih rimbaganipun têmbung-têmbung wau, kados ta:

Dasanamanipun sawêr: taksaka, sapanunggilanipun.

Dasanamanipun liman: matêngga, sapanunggilanipun.

Salira, dados: bajul, baya, bêbaya. (Botên kenging dados: badan, raga, dhiri, awak = watak satunggal).

Basu, dados: basuki.

Astha, dados:èstha.

Èsthi, dados: ngèsthi, anggusthi, sapiturutipun.

Biksuka, dados: suka.

Samadya, dados: madya, madyèng.

Makatên sasaminipun.



Watak 7-8

Watak Pitu


Ardi: Gunung urut pasisir, | ardi utawi adri = rêdi (Skr. Adri).

Prawata: Gunung têpung sami gunung, | prawata utawi parwata = rêdi (Skr. prawata).

Turôngga: Jaran, | jaran, (Skr. turangga).

Giri: Gunung Gêdhe, | rêdi, kalangkung, (Skr. giri). Aja giri = aja dhisik. Giri-giri = mêdèni. Anggirèkake = anggêrêgake = anggiri.

Rêsi: Pandhita suci, | tiyang suci, dewa asal saking pandhita, (Skr. rsi) = arsi.

Ôngsa: Banyak, turun, | angsa utawi ôngsa = banyak, (Skr. angsa), têdhak, (wôngsa). | Dene: ôngsa = andarung, namaning pantun, ngôngsa-ôngsa. Sarta sami kalihan: angsa.

Biksuka: Sapi, namaning môngsa kapitu,[30] lêmbu, (saking klentuning pangrêtos, Skr. lan Jawi Kina: Biksuka = bedelmonnik, tiyang ingkang ambucal kadonyan, pandhita, = biksu).

Cala: Sukuning gunung, | obah, molah, (Skr. cala = cala). Rêdi (lêrêsipun: acala). Nêmaha, cêla (Skr. = cala = chala). Pindha, kêmu. | Dene: acala utawi ancala = rêdi (Skr. Acala = rêdi. Luguning têgês: kang ora obah).

Imawan: Mega pucuking gunung, | namaning rêdi, (Skr. nomin. imawaan = rêrêdèn Himalaya), rêdi.

Sapta: Pitu, | pitu (Skr. sapta). Sêpta, sêta, doyan, (?Skr. sakta).

Pandhita: Putus, | tiyang ingkang mêngkêr ing kadonyan, guru kawruh jiwa, tiyang tapa, (Skr. pandhita).

Swara: Pandhita kalok, | suwantên, mirêngan, ungêl, sabawa, (Skr. swara). Aksara swara utawi sastra swara: a, i, e, u, o + rê + lê, (Wyakarana Jawa).

Gora: Agung,[31] | R.: tawon, (tawon gung), agêng, langkung agêng, (Skr. Gora = ingkang ngêgèt-êgèti, ingkang ngêgèt-êgèti lan anggêgirisi). | W.: agêng, rêdi, tawon gung.

Muni: Pandhita muruk, muni,[32]

| mungêl, (saking: uni), pandhita (Skr. muni). Swakuda: Jaran kabiri, | (kalih têmbung: swa + kuda, kalih-kalihipun kenging kangge sangkalan watak pitu. Ungêl-ungêlan punika pancènipun prayogi kasêrat dados kalih larik). | Swa = kapal, (Skr. Aswa), sae, langkung, linangkung (su), aparing, sirah, rai, dangu, aso. | Kuda = kapal, kangge sêbutanipun satriya, namaning wit-witan, namaning blêndok, kuda-kuda, sawiyah-wiyah.

Tungganganing

gunung: Têngahing gunung, | (kalih têmbung: tungganganing saking: tunggang + gunung, kalih-kalihipun kangge sangkalan watak pitu. Ungêl-ungêlan punika prayoginipun kasêrat dados kalih larik). | Tunggang = tumpak, tunggangan = tumpakan, titihan (= turôngga). | Gunung = rêdi.

Wiku: Pandhita ing gunung. | Pandhita, kêdah, (bokmanawi saking têmbung Prâkrêt Bikku, ing têmbung Skr. Biksu = tiyang ingkang mêngkêr ing kadonyan = monnik).

Yapêpitu: Inggih pipitu. | (kalih têmbung: ya + pipitu saking: pitu. Têmbung: ya, ing ngriki punika namung kangge anjangkêpakên guru wicalan kemawon). | Pitu, sampun jarwa K.N. = wicalan pitu.

Katrangan: têmbung: sapta lan pitu punika sampun têrang atêgês wicalan pitu, sarta kenging kangge sangkalan. Dene têmbung sanès-sanèsipun, sababipun kaangge watak pitu, makatên:

1. Ardi, 2. Prawata, 3. Giri, 4. Cala (acala), 5. Imawan, 6. Gunung, punika sami atêgês rêdi. Sababipun rêdi gadhah watak pitu punika ing Bausastra botên pinanggih, pinanggihipun wontên ing sêrat Jawi nama Darmasonya. Sêrat wau kacariyos ing têmbung kawi karanganipun Êmpu Yogiswara, sampun dipun jarwakakên dening Radèn Ngabèi Yasadipura II (Radèn Tumênggung Sastranagara). Ing ngriku nêrangakên manawi ing ngawiyat punika wontên jagad nama Jagad Sapta Prawata, inggih punika panggenanipun para Dewa Rêsi Gana, tuwin danawa ingkang pinandhita. Ing sanginggilipun jagad Sapta Prawata wau jagadipun Bathara Wisnu, nginggilipun malih kahyanganipun Bathara Guru. Bokmanawi inggih Sapta Prawata punika ingkang nyababakên rêdi kangge sangkalan watak pitu.

1. Turôngga, 2. Swa, 3.Kuda, punika sami atêgês kapal. Sababipun kapal kaangge watak pitu botên kacêtha ing têgês-têgês ingkang kasêbut ing nginggil, pinanggihipun wontên ing Bausastra R. wontên ing têmbung: aswa, têgêsipun: kapal lan tumpakan. (Skr. lan Jawi Kina: Aswa = kapal lan: 7, kapirit saking kapal pêpitu kagunganipun dewaning Surya).

Kapal pitu punika bokmanawi pangirite pêdhatinipun Sang Hyang Surya, inggih pêdhati punika ingkang kacriyos ing Pustakaraja kangge matrapi Prabu Watu Gunung, ingkang anjalari ing sedanipun, sasampunipun kawon cangkriman kalihan Bathara Wisnu.

1. Rêsi, 2. Pandhita, 3. Muni, 4. Wiku, punika sami atêgês pandhita. Sababipun pandhita kaangge watak pitu punika botên sagêd pinanggih ing Bausastra, namung pinanggih wontên ing Sêrat-sêrat Jawi, kados ta: ing Pustakarajapurwa II kaca 8: jumênêngipun Nata Binathara Prabu Sri Maha Punggung mawi dipun èstrèni ing jawata sêsanga, brahmana wêwolu, tuwin rêsi pêpitu, lajêng ajêjuluk Sri Maharaja Kano. Nalika jumênêngipun Nata Binathara Prabu Kusumawicitra, inggih mawi dipun èstrèni ing brahmana wolu rêsi pitu (botên mawi jawata sanga), lajêng ajêjuluk Maha Prabu Ajipamasa.

Katrangan ing nginggil punika, sanajan sajakipun namung pangathik-athik susulan, nanging lowung kenging kangge garan pangèngêt-èngêt sababipun pandhita gadhah watak pitu. Sokur manawi ing wingking sagêd angsal katrangan ingkang langkung sampurna.

Ôngsa, sababipun gadhah watak pitu, kula dèrèng manggih katranganipun ingkang marêmakên. Kula inggih dèrèng mrangguli ungêl-ungêlan Côndrasangkala mawi têmbung: ôngsa, sarta ing Bausastra R. inggih botên nyêbutakên manawi têmbung wau kangge sangkalan watak pitu. Bokmanawi mirit saking namaning lintang Jaran Dhawuk kalihan banyak angrêm, (mirsanana Bausastra R.: jaran lan: banyak). Upami yêktos makatên, sayêktosipun inggih anèh sangêt piritan ingkang makatên wau.

Biksuka, sampun têrang sababipun watak pitu manut saking têgêsing têmbung ingkang lêrês, saking Skr. lan Jawi Kina: Biksuka = pandhita, monnik, ugi sami kalihan: Biksu. Dados botên saking atêgês lêmbu.

Swara, ing Bausastra botên pinanggih têgês pandhita kados anggènipun nêgêsi ing Sêrat Côndrasangkala. Dene sababipun têmbung swara punika gadhah watak pitu, amargi gadhah têgês ungêl (uni), dados karimbag saking têmbung: muni, ingkang atêgês pandhita.

Wontên kaol sanès, sababipun têmbung: swara: kangge sangkalan watak pitu punika mirit saking kathahipun aksara swara wontên pitu., inggih punika: a, i, e, u, o, rê, lê. Dene ingkang nêrangakên aksara swara kathahipun pitu punika nama sêrat: Wyakarana Jawa (mirsanana Bausastra R.: swara), sarta miturut Budi Utama, Marêt, 1924 ôngka 28, ingkang nganggit sêrat Wyakarana Jawa wau Ajisaka, inggih ingkang nganggit Côndrasangkala.

Manawi katrangan ingkang kantun punika ingkang lêrês, dados sababipun pandhita kaangge watak pitu punika malah karimbag saking: swara, botên:swara karimbag saking: pandhita. Wusana nyumanggakakên para nupiksa.

Gora, sababipun gadhah watak pitu amargi atêgês rêdi (Bausastra W.), nanging ing Bausastra R. botên wontên têgês wau. Bokmanawi lêrêsipun: namaning rêdi. Rêdi Gora punika rêdi ingkang misuwur ing jaman kina, ing samangke kawastanan rêdi Slamêt ing Têgal, (mirsanana Pustakaraja). Mênggah têmbung: gora: lajêng dipun anggêp atêgês rêdi punika inggih botên anèh, amargi têmbung imawan punika inggih asal saking namaning parêdèn Imalaya, samangke ugi dipun anggêp atêgês rêdi.

Tunggang, sababipun watak pitu sampun têrang asal saking kapal. Skr. aswa = atêgês kapal sarta tumpakan. K. I. titihan = ugi atêgês kapal sarta tumpakan.

Wêwahan: kajawi ingkang sampun kasêbut ing nginggil, kangge sangkalan watak pitu punika kenging dipun wêwahi malih rimbaganipun têmbung-têmbung wau, kados ta:

Dasanamanipun kapal: undhakan, titihan. Sapanunggilanipun.

Dasanamanipun rêdi: arga, prabata, lan sanès-sanèsipun.

Dasanamanipun pandhita: dwija, ajar, maharsi, sogata, suyati, lan sanès-sanèsipun.

Biksuka, dados: suka.

Swara, dados: kaswara, kaswarèng.

Muni, dados: sabda, wêling.

Pandhita, dados: mulang (nanging: misik, lan: muruk = 5).

Makatên sasaminipun.



Watak Wolu


Naga: Ula gêdhe, | sawêr agêng, jêjulukipun Hyang Antaboga (Skr. lan Jawi Kina: naga = sawêr, tiyang malihaning sawêr). Nagaraja (Skr. naagaraaja, Jawi Kina: id., ugi = ratuning liman).

Panagan: Ênggon ula gêdhe, | sampun jarwa, ugi = petangan lampahing naga taun, naga jatingarang, sapanunggilanipun.

Salira: Manyawak, | awak, badan (= sarira). Kawuk, nyambik, manyawak.

Basu: Têkèk, kumaraning naga, namaning môngsa kawolu. | R.: sêgawon, êdus (wasuh), sawêr, têkèk. (Skr. wasu = bangsaning dewa: cacahipun wolu). | W.: warana, êdus, têkèk, sêgawon, sawêr.

Tanu: Bunglon, | bunglon, mangsi, (Skr. tanu = alus). Tanu astra = namaning punggawa jagi kori. Tanuhita = nglalangkungi.

Murti: Cêcak, sangêt, | amor, gumolong, nunggil, sangêt, linangkung, cêcak, nyata. (Skr. murti = badan, wangun, wujud). Arimurti = wujuding Wisnu = Krêsna (Skr. Ari = srêngenge utawi: endra utawi: Wisnu, murti = wujud. Trimurti (Skr. Trimurti) tiganing atunggil = Brahma, Wisnu, Siwah.

Kunjara: Kandhang gajah, gêdhong pasakitan, | liman (Skr. kunjara). Gêdhong pasakitan, (Skr. panjara = kurungan).

Gajah: Gajah nèng wantilan,liman (Skr. gaja). Namaning usuk, namaning ulam, namaning kupu, lan sanès-sanèsipun.

Dipangga: Gajah tinitihan ratu, | gajah, (kawi: dwipaangga = dipa).

Èsthi:[33] Gajah dèn palanani,[34] | yêktos, gajah (Skr. asting). Cipta, sêdya, raos (Skr. Isthi).

Samadya: Gajah nèng têngahing dalan, | W.: samaja = gajah. R.: botên pinanggih. Dene: | Madya = têngah, sêdhêng, lumbung, bale. Ugi, lambung, bangkèkan, (Skr. madhya).

Manggala: Gajah binêkta prang, pangajêng, | wiwitan, pangajêng, pangagêng, prajurit rosa, gajah, urang. (Skr. Manggala = ngalamati kabêgjan = bêgja, sae, tapuking samukawis ingkang mawi upacara).

Dirada: Gajah mêta, | gajah (Skr. Dwirada, luguning têgês = ingkang agadhing kalih).

Bujôngga: Ula lanang, | naga (Skr. Bujangga lan: Bujaga). Pujangga.

Brahmanastha: Pandhita sabrang wêwolu, | garbanipun kalih têmbung: brahmana + astha, kalih-kalihipun kenging kangge sangkalan watak wolu. Sarèhning garban, botên kenging kadadosakên kalih larik. | Brahmana (bramana) = namaning bôngsa ingkang luhur piyambak ing tanah Hindhu, pandhita sabrang, (Skr. Braahmana), jêjuluke putranipun kakung Bathara Brama. | Astha = wolu (Skr. Astha).

Dipara: Gajah binêkta cangkrama, | nyruwètèh, lôngka, mokal, nglêngkara (Skr. Dwaapara). Dene: dipa = padhang, teja, sênên, obor, damar, surya (Skr. dipa = damar).

Ratu (Skr. Adhingpa). Gajah (Skr. Dwipa). Pulo (Skr. Dwingpa).

Liman: Gajah binêkta midhang, | gajah.

Lan ula: Sarta ula,[35] | (kalih têmbung: lan + ula. Têmbung: lan, ing ngriki namung kangge anjangkêpakên guru wicalan, botên katut kenging kangge sangkalan watak wolu). | Ula (Jawi Kina: Ulaa, Mal. oêlar) = sawêr K., wula: Kawi.

Katrangan: mèh sadaya ungêl-ungêlan sangkalan watak wolu ing nginggil punika asal saking rimbaganipun têmbung: basu. Dene sababipun basu kaangge watak wolu puni[36]

saking têmbung Skr. wasu, atêgês bangsaning dewa: cacahipun wolu. Kala para dewa sami pêrang nanggulangi garudha ingkang badhe nyidra Amrêta, astha basu punika inggih kocap tumut pêrang. Kacariyos malih Sang Bisma punika pangejawantahipun Basu wolu, sarêng seda inggih wangsul dados Basu wolu malih, (Mahabarata). Dene têmbung sanès-sanèsipun, sababipun gadhah watak wolu, makatên katranganipun:

1. Naga, 2. Bujôngga, 3. Ula, punika sami atêgês sawêr, sababipun sawêr kaangge watak wolu, karimbag guru jarwa saking têmbung: basu (Kawi) ingkang ugi gadhah têgês sawêr, malah Hyang Basuki (Skr. Waasuki) punika jêjulukipun ratuning sawêr. Ing Pustakaraja: Hyang Basuki punika putranipun Hyang Antaboga. Ananging tumrapipun sangkalan, têmbung-têmbung wau inggih kenging dipun sambut atêgês sanès, kados ta: bujôngga, dipun sambut atêgês pujôngga (tiyang).

Wontên kaol sanès: sababipun bujôngga kaangge watak wolu punika mirit saking pujôngga tiyang, awit pujôngga punika kadunungan kalimpadan wolung prakawis, inggih punika: paramasastra, paramakawi, awicarita, mardawa lagu, mardibasa, mandraguna, nawung kridha, sambegana. Nanging katrangan punika kathah lêpatipun, awit kalimpadan wolung prakawis punika sajakipun namung rumpakan kemawon.

Panagan, punika andhahanipun têmbung naga, inggih watak wolu.

1. Salira, sababipun watak wolu amargi atêgês manyawak, 2. Tanu, sababipun watak wolu amargi atêgês bunglon, 3. Murti, sababipun watak wolu amargi atêgês cêcak. Punika sadaya karimbag guru warga saking: têkèk, sababipun têkèk gadhah watak wolu amargi: basu (Kawi) punika ugi gadhah têgês têkèk. Dene tumrap kangge sangkalan, têmbung-têmbung wau inggih kenging dipun sambut ingkang têgêsipun sanès, kados ta: salira, dipun sambut atêgês badan. Murti = linangkung, sasaminipun.

Miturut katrangan ing Bausastra R.: ingkang gadhah watak wolu punika: salira: ingkang têgêsipun badan (sarira), ananging saking pamanggih kula katrangan punika klintu, awit têmbung-têmbung sanèsipun ingkang atêgês badan, kados ta: awak, dhiri, raga, punika sami watak satunggal. Dados têtela manawi: salira: watak wolu, punika sambutan saking: salira: ingkang têgêsipun manyawak.

1.Kunjara, 2. Gajah, 3. Dipôngga, 4. Èsthi, 5. Manggala, 6. Dirada, 7. Liman. Sababipun watak wolu amargi sami atêgês liman. Dene sababipun liman kaangge watak wolu punika bokmanawi kapirit saking Skr. Naagaraaja, ingkang atêgês ratuning sawêr utawi ratuning liman. Dados dipun anggêp liman kalihan sawêr punika katunggil warga.

Wontên kaol sanès, sababipun liman kaangge watak wolu punika amargi ingkang katingal kumlawèr wontên wolu, inggih punika: suku 4, buntut 1, gadhing 2, tlale 1.

Katrangan punika bokmanawi malah ingkang lêrês. Wondene tumrapipun sangkalan, têmbung-têmbung wau inggih kenging dipun sambut ingkang botên atêgês liman, kados ta: kunjara, dipun sambut atêgês gêdhong pasakitan. Èsthi = cipta. Manggala = pangajêng. Makatên sasaminipun.

Samadya ing Sêrat Côndrasangkala dipun têgêsi gajah nèng têngahing dalan, nanging ing Bausastra kalih pisan botên pinangggih. Dene ing Bausastra W. wontên têmbung: samaja, atêgês liman. Ing Bausastra R. botên wontên têmbung: samaja: wau. Ing Sêrat Kawi Dasanamajarwa inggih wontên têmbung: samaja, dipun têgêsi: gajah binêkta aprang. Dados, sababipun têmbung: samadya: kangge watak wolu punika jalaran atêgês liman. Dene linta-lintunipun: dya, kalihan: ja, punika sampun limrah, kados ta: sêja = sêdya. Majapait = Madyapahit (mirsanana Damarwulan, Labberton. Lan sanès-sanèsipun.##

Brahmanastha, saking: brahmana + astha, sami kangge sangkalan watak wolu. Astha, sampun têrang atêgês wicalan wolu. Dene: Brahmana, sababipun watak wolu, kapirit saking jawata sêsanga, Brahmana wêwolu, rêsi pêpitu, ingkang sami ngèstrèni jumênêngan nata binathara, kados ingkang kapratelakakên ing katrangan sababipun pandhita watak pitu ing nginggil.

Dipara botên atêgês liman kados anggènipun nêgêsi ing Sêrat Côndrasangkala, ingkang tamtu punika rimbagan guru wanda saking: dipa, ingkang atêgês liman, mila inggih kenging kaanggêp gadhah watak wolu, panunggilanipun:wani, kenging karimbag dados, wanita. Karo: karoya. Sasaminipun. Ingkang dipun suda: margana, dados: marga. Biksuka: suka. Sasaminipun.

Wêwahan: kajawi ingkang kasêbut ing nginggil, kangge sangkalan watak wolu punika kenging dipun wêwahi malih rimbaganipun têmbung-têmbung wau, kados ta:

Dasanamanipun sawêr: taksaka, sapanunggilanipun.

Dasanamanipun liman: matêngga, sapanunggilanipun.

Salira, dados: bajul, baya, bêbaya. (Botên kenging dados: badan, raga, dhiri, awak = watak satunggal).

Basu, dados: basuki.

Astha, dados:èstha.

Èsthi, dados: ngèsthi, anggusthi, sapiturutipun.

Biksuka, dados: suka.

Samadya, dados: madya, madyèng.

Makatên sasaminipun.



Watak 9-0

Watak Sanga


Trustha: Lèng bêdhil, suka, | trustha utawi tustha = suka, rêna (Skr. tustha).

Trustha utawi trustha = lèng, bolong têrus (Skr. truthi = rêngat, bênthèt).

Trusthi: Lèng tulup, | Skr. truthi, mirsanana: trustha, ing nginggil.

Muka: Rêrai, | rai, sirah, wadana, ngajêng, ngajêngan, pangajêng, cangkêm (Skr. Muka).

Gapura: Lawanging ratu, | kori agung, regol (Skr. gopura). Ugi: lêlancip munggul, inggil, nglayang ing awang-awang.

Wiwara: Lawang sakèngèng,[37] êlèng, têrusan, kori, (Skr. wiwara).

Dwara: Lawanging omah, | kori, gapura, (Skr. dwaara).

Nanda: Lèng kodhok, sêsotya, namaning môngsa kasanga,[38] ngucap, wicantên, nywara (Skr. naada).Dene: anda = sotya, sae, silir-silir. | Anda utawi onda = mêndêm, pêtêng, (Skr. Andha = picak).

Wilasita: Lèng kombang, | pratingkah suka (Skr. id), lèng (Skr. bila), lèng kombang.

Guwa: Lèng patapan, | sampun jarwa = growongan (Skr. guhaa).

Rago: Lèng samun, | guwa, alangan, (Mal.: ragoe = kisruh). Ngragoni = ngalang-alangi. Ludra: Aluraning dewa, | rudra utawi rodra = jêjulukipun Bathara Guru, (Skr. rudra = jêjulukipun Siwah, lan panjalmaning Siwah). | Rudra, rodra, ludra, utawi lodra = galak, srêngên, nêpsu, (Skr. raudra = anggêgirisi, nêpsu).

Gatra: Lèng gangsir, | rupa, awak, pawakan, gambar, gana, (Skr. gaatra = bêbadan, peranganing bêbadan).

Gônda: Ambêt, | ambêt, (Skr. Gandha).

Lèng: Lèng sêmut, | sampun jarwa K.N. = êlèng, bolongan alit.

Rong: Lèng ula, | loro, saking: ro (Jawi Kina: rwa). Bolong, growong, song, lèng, luwêng.

Song: Lèng landhak, | bolongan, êrong, êlèng. ngasongi = ngungkuli, nyoroti.

Têrusan: Lawang butulan, | lingganipun: têrus (utawi: trus), = kabul, tètès, bablas, butul, têmbus.

Yèku ôngka: Inggih punika wêwilangan, | (punika botên gadhah watak wicalan sanga. Wontênipun ing ngriki namung kangge anjangkêpakên guru wicalan).

Babahan: Lèng maling, | lingganipun: babah = bolong, bobok, bobol, babal, bêdhah, Cina pranakan, anjêbabah.

Hawa sêsanga: Bolonganing badan, | (kalih têmbung: hawa + sêsanga saking: sanga. Nanging punika lêpat, lêrêsipun: nawa sanga, utawi nawa sêsanga, botên: hawa. Têmbung sanga ing ngriki minôngka katranganipun têmbung nawa, mirsanana: Bausastra R.: nawa, lan Belletrie: babah. Manawi dipun lintu: nawa + sêsanga, kalih-kalihipun kenging kangge sangkalan watak sanga, sarta prayoginipun kêdah kasêrat dados kalih larik). | Nawa = sanga (Skr. nawa), padhang, mancorong, ugi saking: tawa. | Sanga = gorèng, sangan, wajan, wicalan sanga. Sanga-sanga = putranipun Sêtyaki.

Katrangan: têmbung: nawa lan sanga, punika sampun têrang atêgês wicalan sanga, sarta inggih kenging kaangge sangkalan. Dene têmbung sanès-sanèsipun, sababipun gadhah watak sanga, makatên katranganipun:

1. Trustha, 2. Trusthi, 3. Gapura, 4. Wiwara, 5. Dwara, 6. Wilasita, 7. Guwa, 8. Rago, 9. Lèng, 10. Rong, 11. Song, 12. Têrusan, 13. Babahan, punika sadaya sami atêgês bolongan utawi kawontênan ingkang bolong, dene sababipun bolongan kaangge watak sanga punika kapirit saking bolonganing badan ingkang kawastanan babahan hawa sanga, inggih punika: mripat 2, talingan 2, grana 2, lesan 1, wêwados 2. Ananging tumrapipun sangkalan, têmbung-têmbung wau inggih kenging dipun sambut ingkang têgêsipun sanès, kados ta: trustha, dipun sambut atêgês bingah, makatên sasaminipun.

Têmbung: muka kalihan, gônda, miturut têgês saking Bausastra kasêbut ing nginggil, kados botên wontên ingkang nyababakên gadhah watak sanga. Wontên ingkang ragi kenging kamanah, dene muka punika ugi gadhah têgês lesan (cangkêm) sarta gônda punika pirantosipun mawi grana. Ananging punapa lesan kalihan grana punika ingkang nyababakên watak sanga, dening punika kalêbêt babahaning badan. Kintên kula botên. Amargi babahaning badan sanès-sanèsipun botên watak sanga. Mripat sarta talingan sami awatak kalih, mèdi watak satunggal.

Dene saking pamanah kula, têmbung kêkalih wau sami rimbagan guru wanda saking: ambuka. Dipun suda wandanipun ing ngajêng dados: mbuka, muka. Dipun suda wandanipun ing wingking dados: ambu = gônda. Caraning pangrimbag ingkang makatên wau sampun kêlimrah sangêt, kados ta: waudadi, dados: dadi, dadya. Margana, dados: marga, margi. Sapanunggilanipun. Dene têmbung: ambuka, punika botên katut kawrat ing Sêrat Côndrasangkala, ananging sampun têrang rimbagan saking: wiwara: sapanunggilanipun ingkang atêgês kori, sarta inggih kêlimrah dipun angge sangkalan watak sanga. Wusana nyumanggakakên para nupiksa, sokur manawi ing wingking sagêd manggih katrangan ingkang langkung sampurna.

Nanda, têgês ing Bausastra sulaya kalihan ingkang kasêbut ing Côndrasangkala. Dene ingkang têgêsipun mèmpêr Côndrasangkala, ing Bausastra kasêrat: anda. Ananging kalih-kalihipun (nanda, lan: anda) botên anggadhahi têgês ingkang kakintên sagêd nyababakên têmbung wau gadhah watak sanga. Dados, sababipun têmbung: nanda: kaangge watak sanga punika inggih namung mirit têgês ingkang kawrat ing Sêrat Côndrasangkala ingkang wingking piyambak, inggih punika: namaning môngsa kasanga, ananging botên angsal pasaksèn ing Bausastra. Ing Sêrat Ariwara kaca 24 ugi kasêbut: nanda = jita = kasanga, ingkang tamtu Ariwara wau mêthik saking Pustakaraja karangan Rônggawarsitan.

Ludra, ingkang dipun kajêngakên ing Côndrasangkala punika lêrêsipun: rudra, utawi rodra = jêjulukipun Bathara Guru, dados atêgês dewa. Milanipun dewa kaangge watak sanga punika mirit saking Jawata nawa sanga, inggih punika dewa pangagêng sanga, salah satunggalipun wontên ingkang jêjuluk Maha Yakti, (mirsanana Bausastra R.: nawa, lan: yati). Ing cariyos Jawi kasêbut: Jawata sanga, Brahmana astha, rêsi pitu, (mirsanana katrangan ing nginggil: pandhita watak pitu, lan: Brahmana watak wolu). Ananging tumrapipun sangkalan, têmbung: rudra: wau inggih kenging dipun rimbag dados: ludra: ingkang atêgês galak.

Gatra, dipun têgêsi lèng gangsir, nanging têgês ing Bausastra botên makatên, sarta têgês ing Bausastra wau botên wontên ingkang kakintên sagêd nyababakên gadhah watak sanga. Manawi têmên atêgês lèng gangsir utawi gangsir, sampun samêsthinipun gadhah watak sanga, amargi lèng punika atêgês bolong, gangsir atêgês babah, inggih bolong. Emanipun botên angsal pasaksèn ing Bausastra. Wusana pinanggih ing pambudi, gatra wau rimbagan guru wanda saking: catra gatra, utawi: citra gotra, kalih-kalihipun jêjulukipun dewa, (mirsanana Bausastra R.: catra, lan: citra). Manawi pamanggih wau lêrês, dados sababipun kaangge watak sanga ugi kapirit saking jawata sanga kadosdene têmbung rudra ing ngajêng wau.

Wêwahan: kajawi ingkang kasêbut ing nginggil, kangge sangkalan watak sanga punika kenging dipun wêwahi malih kados ing ngandhap punika:

I. Ingkang atêgês bolong, kawontênan ingkang bolong, sarta ingkang magêpokan kawontênan wau, kados ta: kori, pintu, butul, ambuka, manjing, mênga, (nanging: nênga lan tumênga = 0), sapanunggilanipun.

II. Ingkang atêgês dewa, kados ta: dewa, jawata, sapanunggilanipun. (Mirsanana bab pangrêmbag ing wingking).

III. Rimbaganipun têmbung-têmbung wau, kados ta:

Rong, dados: angrong.

Lèng, dados: anglèng, cèlèng, (Mirsanana Pustakaraja. Cèlèng mati = 09).

Muka, dados: wadana.

Gônda, dados: wangi, arum,[39] marbuk, sapanunggilanipun.

Makatên sasaminipun.



Watak Das


Boma,: Sukêt mati, awang-awang, namaning môngsa sapuluh.

Boma utawi buma = sukêt mati, jêjulukipun ratu ing Trajutrisna, (Skr. Bauma = anaking bumi, sami kalihan: ksitija = anaking siti), kobongan, (patilêman). Dene: Byoma = awang-awang (Skr. nomin. wyomaa). | Bomantara utawi bomantarala (Skr. nomin. wyomaa = awang-awang + Antara, utawi: Antaraala = antawis).

Sonya: Suwung, | Musna, patapan, suwung, (Skr. Sunya = suwung).

Gêgana: Langit kesisan mega, | awang-awang, langit, (Skr. Gêgana).

Barakan: Tan katon, sêndhalan, | lingganipun: barak = maling kewan. Ambarak = nyolong kewan = ambradhat. Barakan = kewan colongan, kanca, mitra, (lan: pantaran. Bratakesawa).

Adoh: Têbih, | sampun jarwa, wodipun: doh.

Ing langit: Ing langit, | saking: ing + langit. Têmbung: ing, ing ngriki namung kangge anjangkêpakên guru wicalan). | Langit, sampun jarwa = uruh, awang-uwung.

Anatan: Katon tan kagayuh, | (ing Bausastra botên pinanggih, wontênipun kalih têmbung: ana + tan, nanging têmbung: ana, botên kenging kangge sangkalan watak das, ingkang kangge namung têmbung: tan). | Tan, utawi datan = botên. Tanpa = botên ngangge. Tansah = botên pisah, utawi: botên pêdhot.

Windu: Tumbuking taun, | wayu, têpang, langkung, etangan wolung taun, windu sumur, (Skr. windu, bindu = cêcêk), Mindu = anggagas ingkang sampun kalampahan, gumun. Kawindu = kadaluwarsa. Windon = pintên-pintên windu, utawi = pamindon: pirantos ambubut.

Anèng wiyat: Langit kang amor lan mêndhung, | (panggarbaning: ana + ing + wiyat, nanging têmbung anèng ing ngriki punika namung kangge anjangkêpakên guru wicalan, botên kenging kangge sangkalan watak das, ingkang kangge namung têmbung: wiyat). | Wiyat = awang-awang, langit, (Skr. wiyat) lan: wiyar.

Widik-widik: Katon nuli ilang, | pinanggih: widik = tawang, langit, (Skr. nomin. widik = keblat). Widik-widik = awang-awang, ênêr-ênêr, raos-raos, langit, cat katingal cat botên.

Malêtik: Satêngahing langit, manculat. saking: palêtik, utawi plêtik = pêlik, ciprat (tumrap: latu. Entar: budi mlêtik). Mlêthis, (tumrap: mripat). Manculat.

Sirnèng gêgana: Sirna ing langit, | (panggarbaning: sirna + ing + gêgana, sirna lan gêgana kalih-kalihipun kenging kangge sangkalan watak das. Ungêl-ungêlan punika pancènipun inggih prayogi kasêrat dados kalih larik. Nanging têmbung: gêgana: lajêng rangkêp, amargi ing nginggil sampun wontên têmbung gêgana. Milanipun manawi dipun sêrat dados kalih larik, têmbung gêgana ingkang ngandhap prayogi dipun lintoni sanès têmbung, upami: akasa). | Sirna = ical, tingal, botên katingal, risak, sasaminipun, (Skr. Singnar). | Gêgana, mirsanana ing nginggil.

Sagunging das: Sakathahe kang ilang, | (saking: sagunging + das, têmbung: sagunging, botên tumut gadhah watak das, ingkang gadhah watak das namung têmbungipun: das). | Das utawi êdas = ical, sirna, têlas, inggih: das = 0. – Ngêdasi = ngrampungi.

Wwalang:[40] Mêsat, | ing Bausastra: walang = namaning gagrêmêt utawi ibêr-ibêran (walang sangit, walang gambuh, walang kadung, sapanunggilanipun). Sumêlang, utawi: wancak (walang ati, wancak driya). Alangan (walang sangkêr).

Kos: Anggusah, | (botên pinanggih ing Bausastra, wontênipun: kas, kalihan: kasa). | Kas utawi: êkas = têtêp, mantêp, kiyat (Jawi Kina: Akas). Pêthi agêng (Portêgis: caxa utawi caixa?). | Kasa = akasa, awang-awang, langit, (Skr. Akaasa = hawa, awang-awang, saking: Kaas = sumorot, namaning môngsa, (môngsa kasa = srawana).

Watak sapuluh: Watak sadasa, | (punika botên kalêbêt petang kaangge sangkalan, namung minôngka pitêdah manawi têmbung-têmbung ingkang kapratelakakên ing nginggilipun wau sami kaangge sangkalan watak sadasa = watak das).

Katrangan: 1. Sonya, 2. Gêgana, 3. Adoh, 4. Langit, 5. Tan, 6. Wiyat, 7. Widik-widik, 8. Sirna, 9. Das, punika sadaya milanipun sami kaangge sangkalan watak das, amargi sami atêgês: suwung, ical, têlas, botên, botên katingal, sarta awang-awang: ingkang ugi botên balêgêr wujud. Dene têmbung sanès-sanèsipun, sababipun gadhah watak das, makatên katranganipun:

Boma, ingkang dipun kajêngakên ing ngriki ingkang tamtu: byoma, utawi: bomantara, (bomantarala), ingkang sami atêgês awang-awang. Mila inggih kenging kaangge sangkalan watak das, kaanggêpa rimbagan guru wanda saking têmbung wau, sanajan lajêng gadhah têgês sanès inggih kenging.

Barakan, ing Bausastra botên pinanggih têgês: tan katon, kados anggènipun nêgêsi Côndrasangkala. Têgês ing Bausastra botên wontên ingkang kakintên nyababakên gadhah watak das, sarta ing Bausastra R. inggih botên nyêbutakên manawi têmbung wau kangge sangkalan watak das, ananging ing sêrat-sêrat Jawi sampun kêlimrah ngangge têmbung wau kaangge watak das. Wusana pinanggih ing pambudi makatên: barakan = pantarran utawi pantaran. Ingkang gêgayutan kalihan têmbung wau kados ta: tar, tatar, tara, antara, pantara, (mriksanana Bausastra R.) sami gadhah têgês: antawis = watak das, utawi gadhah têgês: botên = inggih watak das. Tan pantara ngèsthi tyas = 1800 (Wedhayatmaka – Rônggawarsitan).

Windu, kula botên andungkap punapa sababipun kaangge sangkalan watak das, têgês-têgês saking Bausastra sarta saking Côndrasangkala botên wontên ingkang kenging kakintên nyababakên gadhah watak das, nanging ing Bausastra R. sampun nganggêp manawi têmbung windu wau kangge sangkalan watak das.

Malêtik, sababipun kaangge watak das, ingkang tamtu amargi gadhah têgês manculat = manginggil utawi: nêbih.[41]

Wwalang, ing Côndrasangkala dipun têgêsi mêsat, ing Bausastra kasêrat: walang, atêgês gagrêmêtan utawi ibêr-ibêran. Sababipun kaangge watak das bokmanawi amargi walang punika manculat utawi malêtik = manginggil = sakêdhap katingal sakêdhap botên. Katrangan punika kalêbêt anèh, amargi manawi kapiritakên walang gagrêmêt, sayêktosipun langkung mèmpêr kangge watak nênêm, dening sukunipun nênêm. Sarta anèhipun, punapa sababipun dene sami kasêrat wwalang.

Upami: wwalang: punika dipun udhal, têgêsipun saya anèh. Wwal + ang. Wwal = wol = cebol. Ang = lêsu, lungkrah, aang. – Upami: wwalang: punika sami kalihan: wolang, têgêsipun inggih botên mèmpêr watak das. Wolang = wêling, utawi: wêkas, malah kalêbêt watak pitu. Mugi ing wingking sagêd manggih katrangan ingkang langkung sampurna.

Kos, ing Bausastra botên pinanggih, dene têmbung: kas, têgêsipun botên mèmpêr gadhah watak das. Ingkang tamtu kos punika saking Skr. Kaas, têgêsipun: sumorot, ewahipun dados Skr. Aakaasa, têgêsipun: hawa, awang-awang, dadosipun têmbung Kawi: akasa, utawi: kasa. Dados, ungêl-ungêlan: kos, wau inggih kenging kaangge watak das, dening atêgês akasa, botên atêgês anggusah kados ing Sêrat Côndrasangkala.

Wêwahan: kajawi ingkang kasêbut ing nginggil, kangge sangkalan watak das punika kenging dipun wêwahi malih kados ing ngandhap punika:

I. Ingkang atêgês suwung, ical, têlas, botên, botên katingal, utawi ingkang kaanggêp makatên, kados ta: nir, wuk, musna, pêjah, muksa, sat, sêmpal, risak, syuh, brastha, tanpa, swarga, lan sanès-sanèsipun.

II. Ingkang atêgês nginggil utawi tumanduk manginggil, kados ta: luhur, tawang, akasa, nênga, tumênga, muluk, mumbul, kombul, mêsat, lan sanès-sanèsipun.



TAMAT








Posting Komentar

0Komentar
Posting Komentar (0)