ADIPATI KARNA
ꦄꦣꦶꦥꦠꦶꦏꦂꦤ
Adipati Karna (nama kecil: Basukarna atau Raden Suryatmaja) adalah salah satu tokoh pewayangan yang paling termahsyur sebagai ksatria utama di pihak Korawa dalam perang besar Baratayuda.
Asal-Usul dan Silsilah
- Orang Tua Kandung: Putra dari Dewi Kunti (putri Prabu Basukunti, raja Mandura) dengan dewa matahari Bathara Surya.
- Kelahiran Unik: Lahir melalui telinga (telinga/karna), kemudian dihanyutkan di sungai Gangga sebelum akhirnya ditemukan dan diangkat anak oleh kusir Adirata dan Nyi Radha di wilayah Petapralaya (berganti nama menjadi Basusena).
- Gelar & Wilayah: Diangkat menjadi raja/adipati di negara Awangga berkat dukungan sahabat karibnya, Prabu Duryudana (Korawa).
- Pasangan: Menikahi Dewi Surtikanti.
- Senjata Pusaka: Memiliki panah/keris sakti bernama Kunta Wijayadanu (atau Konta) yang diperoleh dari Bathara Indra.
Karakter dalam Pewayangan
- Satria Utama: Dikenal memiliki sifat setia kawan yang luar biasa kepada Duryudana, serta menjunjung tinggi harga diri dan dharma seorang ksatria.
- Ajaran Moral: Kisah hidupnya diabadikan dalam Tripama (tiga teladan ksatria) oleh KGPAA Mangkunegara IV.
- Akhir Hayat: Gugur pada hari ke-17 (atau ke-16 versi lain) dalam perang Baratayuda di tangan musuh bebuyutannya sekaligus saudara seibunya sendiri, yaitu Arjuna, menggunakan panah Pasupati setelah keretanya terjebak lumpur dan kutukan gurunya (Resi Parasurama) bangkit.
Adipati Karna
Adipati Karna yang nama lengkapnya Basukarna, adalah putra Dewi Kunti/Dewi Prita Putri Prabu Basukunti, raja Negara Mandura, dengan Bathara Surya. Karna lahir diluar perkawinan yang syah akibat kesalahan Dewi Kunti membaca mantera Aji Pameling ajaran Resi Druwasa. Atas kesaktian Bathara Surya, bayi Karna dilahirkan melalui telinga, hingga Kunti tetap perawan.
Bayi Karna kemudian dihanyutkan/dilarung ke dalam sungai Gangga dan ditemukan oleh Rada, sais/ kusir kereta kerajaan Astina.
Dari garis keturunan Ibu (Dewi Kunti), Karna mempunyai tiga saudara lelaki lain ayah. Mereka adalah ; Puntedewa, Bima dan Arjuna. Karna bersahabat baik dengan Prabu Duryudana, raja Negara Astina. Ia kemudian diangkat menjadi raja negara Awangga, sehingga lebih dikenal dengan sebutan Adipati Karna. Karna memiliki sifat perwatakan ; Pemberani, tahu harga diri, setia, prajurit ulung, teguh dalam pendirian. Ia juga dikenal dengan nama ; Suryatmaja, Suryaputra dan Aradea.
Selain sakti, Karna juga ahli mempergunakan senjata panah. Ia pernah berguru pada Resi Parasurama di pertapaan Daksinapatra, dan mendapatkan Aji Kalakupa serta Aji Naracabala.
Karna juga memiliki pusaka kadewatan, yaitu Kutang/rompi Kawacayuda dan Cincin Socamaningrat. Sedangkan pusaka yang dimilikinya adalah : Panah Kunta, pemberian Bathara Narada dan Panah Wijayacapa, dari Bathara Indra serta Keris Kiai Jalak.
Karna menikah dengan Dewi Surtikanti Putri Prabu Salya, dengan Dewi Setyawati, dan memperoleh 2 (dua) orang putra bernama ; Warsasena dan Warsakumara dari negara Mandaraka. Akhir riwayatnya diceritakan, gugur dalam perang Bharatayuda oleh panah Pasopati milik Arjuna.
Balada Sang Karno
(Dening : Moch. Nursyahid P)
Dhuh kowe sapa wanodya
netramu sumorot bening ngluluhake atiku
(banyu bengawan kang semu abang malerah
terus mili nggawa rereged lan sangkrah)
aku kunthi ibumu, dhuh ngger anakku
kang nglairake kowe tohing nyawaku
(rembulan njedhul seka waliking mendhung
bali lelayaran ing langit tumlalwung)
kowe apa kunthi ibune Arjuna mungsuhku
geneya ing wengi sepi iki keraya-raya teka mrepegi aku
kanthi tanpa cecala nganti gawe kagetku
(angin wengi sumiyut nampegi rai
nggawa ngambar aruming kembang melathi)
bener kandhamu ngger anakku
aku pancen uga ibune Arjuna
apa atimu isih rumangsa tidha-tidha
(Kunthi atine geter karo tumenga
banjur dipandeng suwe putrane kang wis jejer adipati Ngawangga
apa ngimpi ta aku iki
nampa nugraha kang tanpa pepindhan
ketemu ibuku kang wis murca tetaunan
sing bakal ngentas wong sudra padha papa dadi mulya tanpa wewangenan
awit seka keparenge dewa, aku lan kowe ketemu meneh, anakku
kanggo nyuntak rasa kangen lan kapang
sawise tetanunan mung kandheg ana rasa lan lelamunan
(wengi terus nggremet tumuju pusere
anak lan biyung padha ngumbar pangrasane dhewe-dhewe)
-dhuh, ibuku, kekasihku, ya pepundhenku
selehen astamu kang adhem pindha salju ana bathukku
kareben aku bisa nglalekake critane bayi abang
sing ditinggal biyunge ing pinggir bengawan
butheke kanggo nutupi isin lan wirang
tanpa ngelingi menawa katresnan kuwi regane larang
oh, aja ndedawa lara anakku
ayo enggal ndherekake ibu
bali kumpul karo kadang-kadang pendhawa
ninggalake korawa angkaramurka
kanggo memayu hayuning bawana
(Karno mandheg mangu karo sedhakep
ora keconggah ngampet katrenyuhan kang saya ngruket)
kasinggihan, aku bakal mundhi dhawuhmu ibu
nanging sawise aku penjenengan tuntun tekan tepis
wiringe bengawan kana
apa bakal ketemu biyungku kang wis murca sesidheman
yen mengkono rak kaya impen tengah wengi kang kecunthel tekane raina
kang mrusa lakune takdireing dewa bathara
sawise aku lan Arjuna wis kadhung dadi mungsuh bebuyutan
aja nambahi dosaku dhuh anakku
sanajan aku wis jejer ibune Pandhawa, nanging durung rumangsa mulya yen anakku
mbarep isih ngulandara
aku pancen biyung duraka kang wis nyelaki lairmu ing donya
mula gelema kowe angluberna sih pangaksama
lan tekaku mrene ora mung arep ngrangkul kowe
nanging uga kepengin nglungguhake marang jejer kang samesthine
(eluh trenyuhan ora bisa dibendung
muwuhi wengine saya tumlawung)
oh, ora bisa dhuh Kunthi ibuku
kasunyatan aku mung anak kusir Adirata kang sudra papa
kang ora kepengin ngranggeh kaluhuran sing ngliwati ukuran
taline katresnan kang wis dipunthes kanthi peksa
langka bisa bali mulih karana manising janji lan pangiming-iming
apa maneh mung dipameri runtuhing eluh kang wis kadaluwarsa
asor banget budiku ngaku-aku anake raja-raja sinatriya kang ambeg utama
mula lilakna aku bakal ayun-ayunan ing alaga karo Arjuna
dhuh anakku kang tuhu berbedu
geneya kowe nduwa penjaluke ibu
kaya wis pesthine dewa, aku kudu nyangga dosa tumekane pati
bibit kaluputan sing mung sawiji sawi
jebul ngrembaka dadi gedhe sundhul wiyati
bayi kang lair seka guwa garbaku
ditakdirake dadi mungsuh bebuyutan kadang-kadang dhewe
dhuh dewa dhuh bathara
banjuten jiwa raga kawula
(Kunthi nangis ngguguk ing antarane gebyaring lintang
pengarep-arep sakala ilang ing sungapaning bengawan)
dhuh ibuku kang daktresnani
aja kebangeten nelangsa penggalihmu
mung aku nyuwun puji pangestumu
muga-muga aku tansah manggih yuwana
senajan pesthine kudu ngakoni kaunggulane Arjuna
dadi bantening perang Baratayuda
dhuh ibu, apa garising urip kudu dakprusa klawan degsiya
kaya nalika lairku duk semana ditinggal ana pinggir bengawan ijen wuda
saengga kudu mecaki papa cintraka lawan wareg pangina
mula tinggalen ijen maneh aku anak kene tanpa tidha-tidha
kareben bisa ngantepi darmaning satriya tama
(Kunthi meh wae ambruk kapidara
klawan rereyongan banjur ninggalake bengawan
kadiparan nglari sesotya kang wis musna saka embanan)
(Antologi puisi 1940-1980, editor Suripan Sadi Hutomo)
Imajiner Nuswantoro


