SERAT PARAMAYOGA
(Crita Wiwitane Tanah Jawa)
Serat Paramayoga yaiku salah siji karya sastra Jawa Gagrag Anyar sing dianggit dening pujangga agung Kasunanan Surakarta, Raden Ngabehi Ranggawarsita. Kitab iki misuwur banget amarga ngemot sinkretisme utawa panunggalan antawisipun ajaran Islam (Nabi-Nabi) kaliyan mitologi Hindu-Jawa (Dewa-Dewa) kanggo nggambarake asal-usul manungsa lan para ratu ing tanah Jawa.
Ing ngisor iki katrangan pepak ngenani Serat Paramayoga :
1. Wujud lan Basa Teks
Wujud gancaran lan tembang: Naskah asli asring ditemokake ing wujud gancaran (prosa), nanging ing sawetara turunan utawa salinan naskah uga kaimbuhake ing wujud tembang macapat kayata Dhandhanggula, Pangkur, Sinom, lan sapanunggalane.
- Basa Jawa: Teks iki nggunakake basa Jawa krama inggil sarta ngoko klasik (basa Jawa anyar) sing mranani lan gampang dipahami dening para nimpuna sastra.
2. Isine Kitab
- Silsilah Nabi Adam: Crita diwiwiti saka panyiptan sarta lelakone Kanjeng Nabi Adam lan Babu Kawa.
- Garis Pangiwa (Silsilah Dewa): Ranggawarsita nggandhengake tedhak turune Nabi Adam (liwat tokoh Sayid Anwas lan Sayid Anwar) dadi para dewa-dewa. Sayid Anwar dicritakake mudhun dadi Sang Hyang Nurcahya, Sang Hyang Nurrasa, nganti dadi Sang Hyang Wenang, Sang Hyang Tunggal, lan Batara Guru (Manikmaya).
- Asal-usul Manungsa Jawa: Kitab iki nerusake silsilah kasebut nganti tumeka lumebute manungsa lan para ratu sepisanan ing tanah Jawa. Gagasan iki ndadekake para raja Jawa duwe legitimasi kosmis amarga dianggep trah langsung saka nabi lan dewa.
3. Wigatine Serat Paramayoga
Nguri-uri Budaya: Dadi sumber panitene para ahli filologi sarta sejarah kanggo mangerteni pamikirane wong Jawa ngenani alam semesta (kosmologi).
- Sastra Toleransi : Minangka jembatan budaya sing nyawijike unsur Islam sing teka anyar karo unsur Hindu-Buddha sing wis suwe ngrembaka ing kapercayan masyarakat Jawa.
Kanthi seneng ati, niki pethikan teks saking Serat Paramayoga anggitanipun Raden Ngabehi Ranggawarsita ingkang nggambaraken silsilah wiwitan, panyambungipun antawisipun trah Nabi kaliyan para Dewa (Sang Hyang Nurcahya).
1. Pethikan Teks Gancaran (Prosa)
Serat Paramayoga aslinipun kathah ingkang mawi wujud gancaran basa Jawi Krama.
Niki ungelipun :
"Awit dene ingkang kocap ing kene, sajarahing para Dewa sadaya, asalipun saking Kanjeng Nabi Adam alaihi salam, patutan kaliyan Ibu Kawa, miyos jaler kembar, ingkang sepuh nama Sayid Anwas, ingkang anem nama Sayid Anwar. Saking Sayid Anwar punika ingkang nurunaken para Dewa..."
Tegesipun (Artosipun) :
Mula sing kasebut ing kene, silsilah para Dewa kabeh iku asale saka Kanjeng Nabi Adam AS, patutan (duwe anak) karo Ibu Hawa, lair anak lanang kembar. Sing tuwa jenenge Sayid Anwas, sing enom jenenge Sayid Anwar. Saka Sayid Anwar iki sing nurunake para Dewa.
2. Silsilah saking Nabi Adam dumugi Batara Guru
Garis pangiwa (silsilah para dewa) ingkang dipungambaraken dening Ranggawarsita ing kitab punika urutanipun kados mekaten:
- Kanjeng Nabi Adam A.S.
- Sayid Anwar (pados ndalan leres, ndadosaken beda keyakinan kalian Sayid Anwar, kesah pados kasekten lan mratapa ing satengahing segara)
- Sang Hyang Nurcahya (Sayid Anwar ingkang salin wujud dados dewa amargi kasektenipun)
- Sang Hyang Nurrasa
- Sang Hyang Wenang
- Sang Hyang Tunggal
- Batara Guru (Sang Hyang Manikmaya) (rajanipun para dewa ingkang mréntah Jonggring Saloka/Suralaya)
Saking Batara Guru lan sedherek-sedherekipun (kayata Togog lan Semar), silsilah punika banjur mudhun marang para dewa-dewi liyane, banjur mudhun maneh dadi para ratu utawa raja pisanan ing tanah Jawa (kayata Prabu Watugunung lan sapanunggalane)
Serat Paramayoga asil kasusastran jaman Surakarta.
Serat iki karepe nggabungake budaya saka tanah Indhu
lan tanah Arab, nanging Prof Dr RM Ng Poerbatjarara
ing Kapustakan Djawi nyebutake kangelan olehe nggoleki
babone sing saka tanah Indhu apadene tanah Arab.
Pandugane Prof Dr RM Ng Poerbatjaraka sing dadi babon
serat Paramayoga, serat Kandha.Kapustakan Djawi miwiti
ngrembug serat Paramayoga kanthi nyebutake serat
kasebut kayadene Inleiding mangkono, unine:
“Serat Paramayoga menika nyariosake lalampahanipun
Kangjeng Nabi Adam kaliyan lalampahan sarta
terah-tumerahipun para dewa, ing salajengipun ngantos
dumugi carios wiwitanipun tanah Djawi dipundunungi
manungsa.
Menggah wawatonipun mendhet saking carios ingkang
kocap ing serat Jitapsara, anggitanipun Bagawan
Palasara ing Ngastina, saking anggenipun nukil
suraosipun Pustaka Darya, babon saking tanah Indhu,
lajeng katepangaken kaliyan suraosipun kitab
Niladuniren, babon saking Najran, sarta kitab Sitatul,
babon saking Selan … Ananging suraosipun kitab-kitab
wau kapethikaken ingkang wonten cariosipun tumrap ing
serat-serat Paramayoga kemawon, saha mawi anukil
sakathahing hikayat, utawi riwayat, lajeng katurutaken
kaliyan etangan taun srengenge sarta taun rembulan.
Urutipun carios kados ing ngandhap menika.” Sabanjure
Kapustakan Djawi atur uninga, yen sing disebut serat
Jitapsara anggitane Bagawan Palasara ing Ngastina,
sangertine Prof Poerbatjaraka ora ana. Ana sing
jenenge serat Jitapsara, nanging kuwi serat anggitane
R Ng Ranggawarsita.
Semono uga sing disebut serat Pustaka Darya, babon
saka tanah Indhu, kuwi sangertine Prof Poerbatjaraka
ya ora ana. Dene bab serat-serat sing nganggo jeneng
Arab, panaliti kasusatran Jawa Kuna iki ora bisa
menehi katrangan apa-apa. Saka pangakune dhewe, marga
cupet kawruh bab kitab-kitab Arab. Serat-serat sing
dipratelakake ana ing serat Paramayoga kuwi ana tenan
apa ora, Prof Poerbatjaraka mung nyumanggakake marang
para winasis.
Ing sanyata-nyatane, serat Paramayoga manut Kapustakan
Djawi babone saka serat Kandha. Serat iki dening R.Ng
Poerbatjaraka digawe basa gancar, diwangun, diowahi,
ditambahi akeh banget. Tambahan kuwi saperangan saka
olehe R Ng Ranggawarsita saka ngrungokake critane
mitrane bangsa Walanda CF Winter lan Cohen Stuart.
Kayata bab jeneng-jeneng saka ilmu bumi kayata Laut
Kaspi, Gunung Kaukasus lan sapanunggalane.
Tambahan liyane saka R Ng Ranggawarsita kang cinathet
dening Prof Dr RM Ng Poerbatjaraka yakuwi tunggale
nama Adam, kadadekake At-hama kaya-kaya jeneng
Sanskirt saka tanah Indhu. Jeneng At-hama ing kawruh
kadewan Indhu, manut prof panliti sastra Jawa Kuna
kuwi ora ana. Atman tembung atman sing asring dianggo
ing filosofie Indhu, nyawa, jiwa, urip.
Banjur ngenani pratelan bab taun surya lan rembulan
kuwi uga imbuhan saka R Ng Ranggawarsita dhewe. Ing
tanah Jawa sadurunge taun 1555, jaman Sultan Agungan,
taune mung taun surya, kaya sing isih kanggo ing tanah
Bali jaman saiki. Sabanjure Kapustakan Djawi nyuplik
pungkasane serat Paramayoga unine mangkene:
“Kacarios sareng dumuginipun taun Indhu saking jaman
Pancama-kala angka 768 taun Adam angka 5154 ing taun
srengenge utawa 5306 ing taun rembulan,
panjenenganipun Prabu Isaka, ratu ing nagari Surati
tanah Indhustan, inggih menika ingkang sinebut nama
Aji Saka, nagarinipun kabedhah ing mengsah.
Sang Prabu lajeng jengkar saking praja ngungsi ing
wana, dumuginipun wana dipunpanggihi ingkang rama
Bathara Anggajali, sang prabu dhinawuhan amaratapa
dhateng pulo ingkang suwung,prenah kidulwetanipun
tanah Indhu, sang prabu lajeng mangkat dhateng pulo
suwung, inggih menika pulo Jawi. Sarawuhing pulo Jawi,
sang prabu lajeng asesilih nama Empu Sangkala.”
Tekan semono enteke crita kang kapacak ing serat
Paramayoga. banjur nyandhak crita kang kapacak ing
serat Pustakaraja purwa, tamat. Prof Poerbatjara
ngambali serat Paramayoga kuwi wose serat Kandha
kagawe gancar mawa owah-owahan lan tambahan, manut
pangrungu lan kaparenge R Ng Ranggawarsita. Serat
Paramayoga wis kacithakake kanthi aksara Jawa taun 1922.
Imajiner Nuswantoro
