KIDUNG BUTHA YADNYA (PANGUNDANG BHUTA)
Kidung Bhuta Yadnya (Pangundang Bhuta) adalah nyanyian suci umat Hindu di Bali yang dilantunkan saat upacara Mecaru atau Bhuta Yadnya. Tembang ini berfungsi sebagai permohonan izin dan "undangan" kepada para Bhuta Kala (makhluk niskala) agar berkenan menerima caru atau sajen yang dipersembahkan, sehingga tercipta keharmonisan alam.
Kidung Bhuta Yadnya adalah nyanyian suci (sekar alit/kekidungan) yang dilantunkan saat upacara mecaru atau taur untuk menyucikan alam dan menyeimbangkan energi negatif (Bhuta Kala) menjadi positif.
Lirik yang sering dilantunkan pada bagian awal Pangundang Bhuta adalah :
Kidung Pangundang Ring Bhuta.
Basa Lumbrah Pupuh Jerum
Bhuta asih widhi asung
Caru pasajine reko
Genep saha upacara
Manut warna lawan ungguh
Sekul iwak pada bina
Olah-olahan sadulur.
Tembang yang paling utama dan sering digunakan meliputi :
1. Pupuh Jerum: Umum dipakai saat ritual mecaru untuk mengundang Bhuta Kala dan mengembalikan aura negatif menjadi positif agar tempat upacara menjadi bersih.
Pupuh Jerum adalah salah satu jenis sekar alit (kidung) yang umumnya dilantunkan dalam upacara keagamaan Hindu Bali, khususnya saat ritual Bhuta Yadnya (seperti Mecaru atau Taur). Tembang ini berfungsi sebagai sarana untuk mengundang, menetralisir, dan menyucikan unsur-unsur negatif (bhuta kala) agar kembali menjadi energi yang harmonis.
Kidung ini biasanya diawali dengan bait pemujaan :
Duh sira sang linepas prani,
Aywa kita alam-alam,
Pengpengen singitakena.
2. Pupuh Ginada: Sering dilantunkan untuk memohon keselamatan dan kerahayuan alam semesta.
Pupuh Ginada Butha Yadnya adalah salah satu Sekar Alit (tembang macapat) Bali yang biasa ditembangkan saat upacara mecaru atau persembahan kepada Bhuta Kala. Pupuh ini terikat aturan padalingsa (jumlah baris dan suku kata) yang khas, serta menyampaikan makna penyucian dan menjaga keharmonisan alam semesta.
Berikut adalah contoh lirik Pupuh Ginada yang sering dilantunkan dalam upacara Butha Yadnya :
Bait 1:
Olas asih matur sembah,
singgih ratu maha muni,
butha yadnya ratu bawos,
mangden kasidan ngelantur,
ida rsi mangandika,
olas asih becikang ranak manerima.
Bait 2-5:
Lirik selanjutnya (Bait 2 hingga 5) mengisahkan tentang sejarah perjuangan, kejayaan, dan upaya menjaga keharmonisan di Bali melalui persembahan suci (Butha Yadnya). Tembang ini menekankan pentingnya ritual untuk menciptakan kedamaian dan keseimbangan, khususnya dalam menyambut wuku Dungulan.
3. Pupuh Sinom (seperti Sinom Renganis): Digunakan sebagai pangastawa (pemujaan) untuk memohon kesucian dan keharmonisan. Kidung Butha Yadnya Pupuh Sinom merupakan bagian dari kesusastraan Bali (sekar alit) yang melantunkan tata cara dan makna persembahan suci kepada unsur-unsur alam dan makhluk bawahan (Bhuta). Teks ini sering dilantunkan dalam upacara besar agama Hindu Bali untuk memohon keselamatan dan menjaga keharmonisan alam semesta.
Berikut adalah contoh lirik pembuka dari Pupuh Sinom yang membahas tentang pelaksanaan Panca Yadnya, di mana Butha termasuk di dalamnya :
Sane mangkin kahaturang (8a)
Indik Panca Yadnya yukti (8i)
Panca maarti lelima (8a)
Yadnya korban sane suci (8i)
Maring Dewa pitra resi (7i)
Manusa lan Butha mungguh (8u)
Ngiring mangkin laksanayang (7a)
Saking manah ne sujati (8i)
Mangda patut sane mangkin kapilahang (12a)
4. Pupuh Mijil: Sering ditembangkan pada bagian awal prosesi upacara untuk menghadirkan ketenangan.
Pupuh Mijil merupakan salah satu bagian dari sekar alit (tembang macapat Bali) yang sering dilantunkan dalam upacara keagamaan, termasuk rangkaian upacara Bhuta Yadnya.
Berikut adalah lirik umum Pupuh Mijil yang sering digunakan sebagai kidung permohonan dan puji-pujian dalam ritual suci :
Tuduh ida Sanghyang Widi
Ayu lawan kawon
Tatak mangdene tanggen kayune
Wireh ida mapaica hurip
Ring sang manumadi
Yogya ida sembah suwun
Bait di atas mengandung makna filosofis tentang mensyukuri anugerah kehidupan dan petunjuk Hyang Widhi dalam membedakan kebaikan dan keburukan selama prosesi upacara berlangsung.
5. Pupuh Pangkur: Ditembangkan untuk mengiringi prosesi pembersihan lingkungan atau pelepasan (nyomya) Bhuta Kala.
Pupuh Pangkur dalam rangkaian upacara Bhuta Yadnya biasanya dilantunkan sebagai bagian dari pamendakan (penyambutan) atau saat mengundang para bhuta. Kidung ini berfungsi mengiringi persembahan caru agar tercipta keharmonisan alam semesta.
Teks standar Pupuh Pangkur untuk upacara ini sering dimulai dengan kidung yang mengiringi keluarnya kukus arum (asap harum):
Pamendakan sampun antar,
Kedabdabang pasepan medaging geni,
Asep menyan majegau,
Unem kalawan cenana,
Raris metu kukus petak kukus arum,
Ebek ring natar priyangan,
Ambunnyane mriksu mirit.
Teks kidung sacral ini sarat akan makna filosofis. Pelantunannya bertujuan untuk mensucikan lingkungan upacara dan memohon keselamatan.
PUPUH JERUM
1. Tan ngéh anamun turida
Salimur tan kasalimur
Prakerti abayéng dangu
Tumuwuh ta dadi wong
Rasa tan dadi ageman
Marmantra misréng kidung
Tan anuting pupuh basa
Pinahewa dé sang wiku
2. Ndan kaprascita ring gita
Kundang dé ya aran ipun
Taruna ring banjar kidul
Kang kumawi catur mangko
Kocapan iku undang déya
Mangulanjar gawén ipun
Kasih asih inéman éman
Kamban kara déning ibu
3. Kidung pangundang ring bhuta
Basa lumrah pupuh jerum
Bhuta asih widhi asung
Caru pesajiné reko
Genep saha upacara
Manut warna lawan lungguh
Sekul iwak pada bina
Lawan olah-olahan sadulur
4. Pangideran panguripan
Kangin panca putih mulus
Kaja siya barak mungguh
Kauh kuning pitu anggon
Kelod selem urip patpat
Manca warna tengah brumbum
Akutus panguripnya
Bhabutané manut lungguh
5. Kangin ring angin magenah
Kaja ring api umungguh
Ring tanahé sané kawuh
Kelod ring toya manongos
Ring embangé buta tengah
Malih sané bilang bucu
Anut urip lawan warna
Tongos babhutané karendung
6. Kaja kangin urup kutus
Yan ring warna rupa kwanta
Kelod kangin urip nemnem
Klawu warnanyané kawot
Kelod kawuh warna wilis
Asiki uripnyané tuhu
Kaja kawuh nasak gedang
Tatelu uripnya tuhu
7. Babhutanyané kinucap
Préta pisaca aran ipun
Bhuta kala dengen rusuh
Ring durgamané manongos
Ring alas tukad segara
Ring pangkung-pangkung kredung
Genep sami siya warna
Kang inundang sida rawuh
8. Yan sira sampun hwus nadah
Gati prasama mawantun
Ungsi ungwani sowang mantuk
Aja amigna wong
Miwah mamigna yadnya
Asih kumasih satuwuk
Ngawe degdeg jagat raya
Jana pada manggih hayu
PUPUH GINADA
1. Kagét sampun abang wétan,
ngandika Ida Sang Resi,
amonto malu pragatang,
buwin pidan jalan sambung,
bapa merasa kirangan,
ngajak cening,
mabawos magagonjakan.
2. Cening apang masih maan,
sirep ajahan né jani,
adin cening I Sugata,
mangdén ngiring merem ditu,
bapa masih kuru negak,
jahan malih,
suba ngantin bapa ngarga.
3. Gelising carita kocap,
pada makolem digelis,
ajahan sampun semengan,
sang merem sami mawungu,
gelis masiram ngastawa,
Sang Hyang Rawi,
puputing saupacara.
4. Puputé manangkil muwah,
ring Ida Sang Maha Rsi,
misadyang pacang mamindah,
makadi ring sang ahayu,
sampun tangkil ring sang tapa,
matur pamit,
tan kirang ngawénang suka.
5. Pedanda raris ngandika,
bapa twara mrasa iying,
katinggal bahan idéwa,
kantun rumaket ring kayun,
nanging dyastu sapunika,
jani ngawit,
muruk nahan sakit belas.
6. Dumadak lantur mamarga,
tur énggal bwin teka mai,
nah kema cening morahan,
tekén I adi sang hayu,
apang da nto dadi cara,
crita gelis,
ring sang hayu pamit budal.
7. Tan panjang kacaritayang,
sang ninggal lan katinggalin,
pada sarat muwat unang,
kayunné ngalawan kayun,
méh malilit jroning rasa,
twara kaksi,
sok linuh ngendas diraga.
8. Pada duweg nanem rasa,
nanging ring aksi maciri,
kadi agni ring tabunan,
andusnya kanten makudus,
dyastu kayunné ngedetang,
nging dibibih,
kalis pangrawosé lagas.
9. Pamuput atep di tengah,
payu mablasan di sisi,
kadi pegat katik jarak,
getahnya enu mangatut,
gelising carita kocap,
wus mapamit
ring I Sugata tan lupa.
10. Raris matur I Sugata,
dumadak patinggal beli,
kadi pakésah Batara,
matinggalan teduh landuh,
munggi mangda sapunika,
sang ninggalin,
keni sané kaacepang.
11. Sasampun beli matinggal,
tityang pacang maca tulis,
tulisané jroning manah,
manah imbok sang hayu,
né rawit misi karangan,
solah beli,
sering pacang ngulgul tityang.
12. Sadurung beli mamarga,
paicain tityang gurit,
né mapupuh Smarandana,
dyastu pitung pada cukup,
né nyatwayang cakrawaka,
kala sedih,
tinggalin manuk déwata.
13. Nggih beli margi durusang,
ampura tityang ngulgulin,
sang hayu kanti kémengan,
bulak balik nabdab semu,
pongah kimudé madukan,
kanti kabilbil,
jantos kasép manyaruwang.
14. Sang Sucita kenyem nimbal,
nah jani beli ninggalin,
kéwala adi Sugata,
preténin sekaré harum,
mangdénnya digelis mekar,
medal sari,
né miyik mabur mimpungan.
15. Ring rawuh I tamblilingan,
malih apisan mariki,
mangdén napet panyambrama,
sekar kembang masari rum,
mangda wénten isatpada,
megat langit
ngeburang sari ngatut lawa.
Pupuh Ginada
1. Pamurwaning atur titiang
Ring Ida Hyang Saraswati
Pinaka sarining Tatwa
Mangda Ida ledang asung
Mapaica kaweruhan
Lamakane
Sida titiang mengaturang
2. Ne pacang mungguh ring Gita
Sang wiku luwih utami
Teleb Ida nangun tapa
Brahmana Keling kasengguh
Tuhu Ida pascat pisan
Ring sedaging
Sastra Aji makebehan
3. Mangkin Ida pacang lunga
Nyelehin lampah I Beli
Kocap maring Bali Dwipa
Sampun jenek madeg agung
Nanging Ida durung tatas
Jagat bali
Dija ke nika magenah
4. Wus Ida nyurya sewana
Digelis raris memargi
Manut bawose ring sunya
Kelod kangine kaduluh
Saget hana alas jimbar
Anak lingsir
Mesanekan marerepan
5. Kandugi raris nyumpena
Hyang Siwa ledang nedunin
Mawosang semeton Ida
Ring bali purwa malungguh
Gelgel pura maka ngaran
Budal raris
Mantuk maring Siwa loka
6. Sang Brahmana kapupungan
Ledang kayune tan sipi
Raris mengaturang sembah
Bhatara Siwa ke astu
Tuhu ratu lintang sweca
Titiang ngiring
Satitah singgih Bhatara
Imajiner Nuswantoro

