Serat Sabdo Palon (Pupuh Sinom)

0

 Serat Sabdo Palon 

(Pupuh Sinom)


Ilustrasi gambaran Brhe Brawijaya V dan Sabdo Palon 


1. Pada sira ngelingana

Carita ing nguni-nguni

Kang kocap ing serat babad

Babad nagri Mojopahit

Nalika duking nguni

Sang-a Brawijaya Prabu

Pan Samya pepanggihan

Kaliyan Njeng Sunan Kali

Sabda Palon Naya Genggong rencangira

(Ingatlah kepada kisah lama yang ditulis di dalam buku babad tentang Negara Mojopahit, Waktu itu Sang Prabu Brawijaya mengadakan pertemuan dengan Sunan Kalijaga didampingi oleh punakawannya yang bernama Sabda Palon Naya Genggong)


2. Sang – a Prabu Brawijaya

Sabdanira arum manis

Nuntun dhateng punakawan

“Sabda palon paran karsi”

Jenengsun sapuniki

Wus ngrasuk agama Rosul

Heh ta kakang manira

Meluwa agama suci

Luwih becik iki agama kang mulya

(Prabu Brawijaya berkata lemah-lembut kepada punakawannya: “Sabda palon sekarang saya sudah menjadi Islam. Bagaimanakah kamu. Lebih baik ikut Islam sekali, sebuah agama suci dan baik)


3. Sabda Palon matur sugal,

“Yen kawula boten arsi,

Ngrasuka agama Islam

Wit kula puniki yekti

Ratuning Dang Hyang Jawi

Momong marang anak putu,

Sagung kang para Nata,

Kang jumeneng Tanah Jawi,

Wus pinasthi sayekti kula pisahan”.

(Sabda Palon menjawab kasar: “Hamba tidak masuk Islam Sang Prabu, sebab saya ini raja serta pembesar Dah Hyang se-tanah Jawa. Saya ini yang membantu anak cucu serta para raja di tanah Jawa. Sudah digariskan kita harus berpisah)


4. Kelawan Paduka sang Nata,

Wangsul maring sunya ruri,

Nung kula matur petungna,

Ing mbenjang sakpungkur mami,

Yen wus prapta kang wanci,

Jangkep gangsal atus tahun,

Wit ing dinten punika,

Kula gantos kang agami,

Gama Budha kula sebar tanah Jawa.

(Berpisah dengan Sang Prabu kembali keasal mula saya. Namun Sang Prabu kami mohon dicatat. Kelak setelah 500 tahun dari sekarang, saya akan mengganti agama Budha lagi, saya sebar seluruh tanah Jawa).


5. Sinten tan purun nganggeya,

Yekti kula rusak sami,

Sun sajeken putu kula,

Berkasakan rupi-rupi,

Dereng lega kang ati,

Yen during lebur atempur,

Kula damel pratandha,

Pratandha tembayan mami,

Hardi Merapi yen wus rijeblug mili lahar.

(Bila tidak ada yang mau memakai, akan saya hancurkan. Menjadi makanan jin setan dan lain-lainnya. Belum legalah hati saya bila belum saya hancur leburkan. Saya akan membuat tanda akan datangnya kata-kata saya ini. Bila Gunung Merapi meletus dan memuntahkan laharnya)


6. Ngidul ngilen purugina,

Ngganda banger ingkang warih,

Nggih punika medal kula,

Wus nyebar Agama Budi,

Merapi janji mami,

Anggereng jagad satuhu,

Karsanireng Jawata,

Sadaya gilir gumanti,

Boten kenging kalamunta kaowahan.

(Lahar tesebut mengalir ke barat daya. Baunya tidak sedap. Itulah pratanda kalau saya datang. Sudah mulai menyebarkan agama Budha. Kelak Merapi akan bergelegar. Itu sudah menjadi takdir Hyang Widhi bahwa segalanya harus berganti. Tidak dapat bila dirubah lagi)


7. Sanget-sangeting sangsara,

Kan tuwuh ing tanah Jawi,

Sinengkalan tahunira,

Lawon Sapta Ngesthi Aji,

Upami nyabrang kali,

Prapta tengah-tengahipun,

Kaline bajir bandhang,

Jerone ngelebne jalmi,

Kathah sirna manungsa prapteng pralaya.

(Kelak waktunya paling sengsara di tanah jawa ini pada tahun: Lawon Sapta Ngesti Aji (1.878 atau 1.877). Umpama seorang menyeberang sungai sudah datang ditengah-tengah. Tiba-tiba sungainya banjir besar, dalamnya menghanyutkan manusia sehingga banyak yang meninggal dunia)


8. Bebaya ingkang tumeka,

Warata sa Tanah Jawi,

Ginawe kang paring gesang,

Tan kenging dipun singgahi,

Wit ing donya puniki,

Wonten ing sakwasanipun,

Sadaya pra Jawata,

Kinarya amertandhani,

Jagad iki yekti anak akng akarya.

(Bahaya yang mendatangi tersebar seluruh tanah Jawa. Itu sudah kehendak Tuhan tidak mungkin disingkiri lagi. Sebab dunia ini ada ditanganNya. Hal tersebut sebagai bukti bahwa sebenarnya dunia ini ada yang membuatnya)


9. Warna-warna kang bebaya,

Angrusaken Tanah Jawa,

Sagung tiyang nambut karya,

Pamedal boten nyekapi,

Priyayi keh beranti,

Sudagar tuna sadarum,

Wong glidhik ora mingsra,

Wong tani ora nyukupi,

Pametune akeh serna aneng wana,

(Bermacam-macam bahaya yang membuat tanah Jawa rusak. Orang yang bekerja hasilnya tidak mencukupi. Para priyayi banyak yang susah hatinya. Saudagar selalu menderita rugi. Orang bekerja hasilnya tidak seberapa. Orang tanipun demikian juga. Penghasilannya banyak yang hilang di hutan)


10. Bumi ilang berkatira,

Ama kathah ingkang ilang,

Cinolong dening sujanmi,

Pan sisaknya nglangkungi,

Karana rebut rinebut,

Risak tetaning janma,

Yen dalu grimis keh maling,

Yen rina-wa kathah tetiyang ambegal.

(Bumi sudah berkurang hasilnya. Banyak hama yang mnyerang. Kayupun banyak yang hilang dicuri. Timbullah kerusakan hebat sebab orang berebutan. Benar-benar rusak moral manusia. Bila hujan gerimis banyak maling tetapi bila siang hari banyak begal)


11. Heru hara sakeh janma,

Rebutan ngupaya bukti,

Tan ngetang angering praja,

Tan tahan perihing ati,

Katungka praptaneki,

Pageblug ingkang linangkung,

Lelara ngambra-ambra.

Waradin saktanah Jawi,

Enjing sakit sorenya sampun pralaya.

(Manusia bingung dengan sendirinya sebab rebutan mencari makan. Mereka tidak mengingat aturan Negara sebab tidak tahan menahan keroncongannya perut. Hal tersebut masih berjalan disusul datangnya musibah pagebluk yang luar biasa. Penyakit tersebar merata di tanah Jawa. Bagaikan pagi sakit sorenya telah meninggal dunia)


12. Kasandung wohing pralaya,

Kaselak banjir ngemasi,

Udan barat salah mangsa,

Angin gung anggegirisi,

Kayu gung brasta sami,

Tinempuhing angina angun,

Katah rebah amblasah,

Lepen-lepen samya banjir,

Lamun tinon pan kados samodra bena.

(Bahaya penyakit luar biasa. Disana-sini banyak orang mati. Hujan tidak tepat waktunya. Angin besar menerjang sehingga pohon-pohon roboh semuanya. Sungai meluap banjir, sehingga bila dilihat persis lautan pasang)


13. Alun minggah ing daratan,

Karya rusak tepis wiring,

Kang dumunung kering kanan,

Kajeng akeh ingkang keli,

Kang tumuwuh apinggir,

Samya kentir trusing laut,

Sela geng sami brasta,

Kabalebeg katut keli,

Gumalundhung gumludhug suwaranira.

(Seperti lautan meluap arinya naik ke daratan. Merusakkan kanan kiri, Kayu-kayu banyak yang hanyut. Yang hidup di pinggir sungai terbawa sampai ke laut. Batu-batu besarpun terhanyut dengan bergemuruh suaranya)


14. Hardi agung-agung samya,

Huru-hara nggeririsi,

Gumleger suwaranira,

Lahar wutah kanan kering,

Ambleber angelelebi,

Nrajang wana lan desagung,

Manugsanya keh brasta,

Kebo sapi samya gusis,

Surna gempang tan wenten mangga puliha.

(Gunung-gunung besar bergelegar menakutkan. Lahar meluap kekanan serta kekiri sehingga menghancurkan desa dan hutan. Manusia banyak yang meninggal sedangkan kerbau dan sapi habis sama sekali. Hancur lebur tidak ada yang tertinggal sedikitpun)


15. Lindu ping pitu sedina,

Karya sisahing sujanmi,

Sitinipun samya nela,

Brekasakan kang ngelesi,

Anyeret sagung janmi,

Manungsa pating galuruh,

Kathah kang nandhang roga,

Warna-warni ingkang sakit,

Awis waras akeh kang praptng pralaya,

(Gempa bumi 7 kali sehari, sehingga membuat susahnya manusia. Tanahpun menganga. Muncullah brekasakan yang menyeret manusia masuk ke dalam tanah. Manusia-manusia mengaduh di sana-sini, banyak yang sakit. Penyakitpun rupa-rupa. Banyak yang tidak dapat sembuh. Kebanyakan mereka meninggal dunia)


16. Sabda Palon nulya mukswa,

Sakedhap boten kaeksi,

Wangsul ing jaman limunan,

Langkung ngungun Sri Bupati,

Njegreg tan bisa angling,

Ing manah langkung gegetun,

Keduwung lepatira,

Mupus karsaning Dewadi,

Kodrat itu sayekti tan kena owah.

(Demikian kata-kata Sabda Palon yang segera menghilang sebentar tidak tampak lagi dirinya. Kembali ke alamnya. Prabu Brawijaya tertegun sejenak. Sama sekali tidak dapat berbicara. Hatinya kecewa sekali dan merasa salah. Namun bagaimana lagi segala itu sudah menjadi kodrat yang tidak mungkin dirobah lagi).




SERAT SABDO PALON (VERSI Prabu Nata Aji Jayabaya)

Sinom

Pada sira ngelingana

Carita ing nguni-nguni

Kang kocap ing serat Babad

Babada nagari Mojopahit

Nalika duking nguni

Sang-a Brawijaya Prabu

Pan samya pepanggihan

Kaliyan Njeng Sunan Kali

Sabda Palon Naya Genggong rencangira.

 

Sang-a Prabu Brawijaya

Sabdanira arum manis

Nuntun dhateng punakawan

Sabda Palon paran karsi

Jenengsun sapuniki

Wus ngrasuk agama Rasul

Heh ta kakang manira

Meluwa agama suci

Luwih becik iki agama kang mulya.

 

Sabda palon matur sugal

Yen kawula boten arsi

Ngrasuka agama Islam

Wit kula puniki yekti

Ratuning Dang Hyang Jawi

Momong marang anak putu

Sagung kang para Nata

Kang jumeneng ing tanah Jawi

Wus pinasthi sayekti kula pisahan.

 

Klawan Paduka sang Nata

Wangsul maring sunya ruri

Mung kula matur petungna

Ing benjang sakpungkur mami

Yen wus prapta kang wanci

Jangkep gangsal atus taun

Wit ing dinten punika

Kula gantos agami

Gama Budha kula sebar ing tanah Jawa.

 

Sinten tan purun nganggeya

Yekti kula rusak sami

Sun sajakken putu kula

Berkasakan rupi-rupi

Dereng lega kang ati

Yen durung lebur atempur

Kula damel pratandha

Pratandha tembayan mami

Hardi Merapi yen wus njeblug mili lahar.

 

Ngidul ngilen purugira

Nggada banger ingkang warih

Nggih punika wedal kula

Wus nyebar agama budi

Merapi janji mamai

Anggereng jagad satuhu

Karsanireng Jawata

Sadaya gilir gumanti

Boten kengingkalamutu kaowahan.

 

Sanget-sangeting sangsara

Kang tuwuh ing tanah Jawi

Sinengkalan tahunira

Lawon Sapta Ngesthi Aji

Upami nyabarang kali

Prapteng tengah-tengahipun

Kaline banjir bandhang

Jeronne ngelebna jalmi

Katahah sirna manungsa prapteng pralaya.

 

Bebaya ingkang tumeka

Warata sa Tanah Jawi

Ginawe kang paring gesang

Tan kenging dipun singgahi

Wit ing donya puniki

Wonten ing sakwasanipun

Sedaya pra Jawata

Kinarya amertandhani

Jagad iki yekti ana kang akarya.

 

Warna-warna kang bebaya

Angrusaken Tanah Jawi

Sagung tiyang nambut karya

Pamedal boten nyekapi

Priyayi keh beranti

Sudagar tuna sadarum

Wong glidhik ora mingsra

Wong tani ora nyukupi

Pametune akeh sirna aneng wana.

 

Bumi ilang berkatira

Ama kathah kang ndhatengi

Kayu katahah ingkang ilang

Cinolong dening sujanmi

Pan risaknya nglangkungi

Karana rebut rinebut

Risak tataning janma

Yen dalu grimis keh maling

Yen rina-wa kathah tetiyang ambengal.

 

Heru hara sakeh janma

Rebutan ngupaya anggering praja

Tan tahan perihing ati

Katungka praptaneki

Pageblug ingkang linangkung

Lelara ngambra-ambara

Warding saktanah Jawi

Enjing sakit sorenya sampun pralaya.

 

Kesandhung wohing pralaya

Kaselak banjir ngemasi

Udan barat salah mangsa

Angin gung nggegirisi

Kayu gung brasta sami

Tinempuhing angin agung

Katahah rebah amblasah

Lepen-lepen samya banjir

Lamun tinon pan kados samodra bena.

 

Alun minggah ing daratan

Karya rusak tepis wiring

Kang dumunung kering kanan

Kajeng akeh ingkang keli

Kang tumuwuh apinggir

Samya kentir trusing laut

Sela geng sami brasta

Kabalebeg katut keli

Gumalundhung gumludhug suwaranira.

 

Hardi agung-agung samya

Huru-hara nggegirisi

Gumleger swaranira

Lahar wutah kanan kering

Ambleber angelebi

Nrajang wana lan desagung

Manungsanya keh brasta

Kebo sapi samya gusis

Sirna gempang tan wonten mangga puliha.

 

Lindhu ping pitu sedina

Karya sisahing sujanmi

Sitinipun samya nela

Brekasakan kang ngelesi

Anyeret sagung janmi

Manungsa pating galuruh

Kathah kang nandhang roga

Warna-warna ingkang sakit

Awis waras akeh klang prapteng pralaya.

 

Sabda Palon nulya mukswa

Sakedhap boten kaeksi

Wangsul ing jaman limunan

Langkung ngungun Sri Bupati

Njegreg tan bisa angling

Ing manah langkung gegetun

Kedhuwung lepatira

Mupus karsaning Dewadi

Kodrat iku sayekti tan kena owah.

 

 

 

Imajiner Nuswantoro 


Post a Comment

0Comments
Post a Comment (0)