TEMBANG PANGKUR DAN CONTOH TEMBANG BERBAGAI TEMAu

0

Tembang pangkur DAN CONTOH TEMBANG BERBAGAI TEMA

 



Tembang pangkur merupakan salah satu bagian dari tembang macapat yang bersastra Jawa. Pangkur berasal dari kata mungkur yang berarti mundur, menjauhkan diri, atau pergi.

Pangkur merupakan salah satu dari ke-11 jenis tembang macapat.

Ke-11 tembang macapat ini di antaranya adalah maskumambang, Mijil, Sinom, Kinanthi, Asmarandana, Gambuh, Dhandhanggula, Durma, Pangkur, Megatruh, dan Pocung.

Bagi masyarakat Jawa, macapat bukan hanya kesenian daerah, tetapi juga sebuah wadah yang berfungsi untuk member nasihat, amanat, dan alat pendidikan.

Karenanya, tiap-tiap jenis macapat mengandung nilai moral dan makna falsafah tersendiri, termasuk macapat yang akan kita bahas kali ini, yaitu Pangkur.

Selain nilai moral, setiap tembang macapat juga memiliki watak dan aturan yang membuatnya berbeda satu sama lain.

Pada kesempatan kali ini, kita akan membahas lebih lanjut tentang tembang macapat Pangkur.

 

Makna Tembang Macapat Pangkur

Setiap tembang macapat memiliki nilai moral dan makna falsafah tersendiri.

Sesuai dengan judulnya, tembang Pangkur berasal dari kata “pangkur” yang berarti mungkur atau mundur.

 

mundur di dalam tembang Pangkur

Mungkur atau mundur di sini diartikan bahwa manusia memiliki fase mundur dari segala hiruk pikuk duniawi dan beralih ke kehidupan spiritual.

Gambaran filosofi tembang ini adalah ketika manusia secara perlahan akan menyadari bahwa dirinya sudah semakin sepuh atau tua, organ di dalam tubuh pun sudah mulai rapuh.

Hal tersebut tampak seperti pertanda untuk lebih mendekatkan diri kepada Tuhan dan meninggalkan sifat duniawi.

Selain pengertian di atas, tembang Pangkur juga memiliki arti yang lain.

Pangkur juga diyakini berasal dari kata punggawa dalam golongan kependetaan. Arti ini seringkali termuat dalam piagam bahasa Jawa kuno.

 

Watak Tembang Pangkur

Tembang Pangkur berarti mundur atau menanggalkan diri dari sifat duniawi.

Sebagaimana dijelaskan sebelumnya, setiap jenis macapat memiliki watak masing-masing sebagai pembeda antara satu jenis dengan yang lainnya.

Watak tembang Pangkur sendiri adalah kuat, ketulusan hati, gagah, serta yakin untuk mengubah diri ke arah yang lebih baik.

Tembang satu ini banyak digunakan untuk tembang-tembang bernuansa nasihat, cinta kepada Tuhan, pertemanan, pendidikan, hingga kesehatan.

Pangkur berwatak kuat, ketulusan hati, gagah, dan yakin untuk mengubah diri kea rah yang lebih baik.

 

Aturan atau Paugeran Tembang Pangkur

Selanjutnya, kita akan membahas aturan atau paugeran tembang Pangkur, Adjarian. Aturan ini berupa guru gatra (baris), guru wilangan (suku kata), dan guru lagu (vokal).

1.   Guru Gatra.

Tembang Pangkur memiliki delapan guru gatra. Artinya, setiap bait Pangkur terdiri dari delapan baris.

2.   Guru Wilangan.

Guru wilangan tembang Pangkur adalah 8, 11, 8, 7, 12, 8, 8.

Artinya, baris pertama tembang Pangkur memiliki delapan suku kata, bari kedua terdiri dari 11 suku kata, begitu seterusnya hingga baris ke-8 yang memiliki delapan suku kata.

3.   Guru Lagu.

Guru lagu tembang Pangkur adalah a, i, u, a, u, a, i.

Berarti, pada baris pertama tembang ini berakhir dengan huruf vokal “a”, baris kedua berakhir dengan huruf vokal “i”, begitu seterusnya hingga baris kedelapan yang berakhir di huruf vokal “i”.

Tembang pangkur masuk dalam urutan nomor 9 dari 11 macapat yang terdapat di Pulau Jawa. Menurut laman resmi Jogja Belajar Budaya, tembang pangkur atau mungkur artinya menyingkirkan hawa nafsu yang menggambarkan keadaan manusia ketika mencapai fase masa tua sudah mulai mendekatkan diri dengan kehidupan spiritual untuk bekal di akhirat.

Dari pengertian tersebut dapat disimpulkan bahwa tembang pangkur kerap dirasakan oleh seseorang yang telah menginjak usia senja yang kerap mengenang masa lalu dan buruk kemudian mengajak dan mendekatkan diri kepada Allah SWT.

Tambang pangkur memiliki aturan dalam hal persajakan. Berikut penjelasannya.

Guru gatra : jumlah kalimat setiap bait 7 kalimat;

Guru wilangan : jumlah suku kata pada tiap larik yaitu 8, 11, 8, 7, 12, 8, 8 kalimat;

Guru lagu : jatuhnya vokal terakhir pada tiap larik yaitu a, i, u, a, u, a, i


Contoh Tembang Pangkur BERBAGAI TEMA

Berikut ini berbagai contoh tembang pangkur yang populer di masyarakat Jawa. Berikut contohnya :

1. Tembang Pangkur tentang Nasihat Pendidikan

Ayo padha ing sekolah

Sinau supaya dadi wong sugih

Sugih pekarane ilmu

Ora sugih sing liya

ilmu iku penting kanggo anak putu

Supaya ngerti berjuang

Kanggo pangurip sing asli

 

Sregep Maca

Ayo padha sregep maca

Yakui maca buku basa jawi

Bukune sing werna biru

Isine macem rupa

Ngapalno tata cara nulis aksara

Nganti saget nulis lancar

 

Sekolah

Bocah bocah do sekolah

Wiwit mbiyen nalika iseh cilik

Sregep anggone sinau

Wayah esuk lan awan

Nglakokake perintahe para guru

Lan bisa ngerti agama

Agama ngersaning Gusti

 

Nuntut Ilmu

Nuntut ilmu neng sekolah

Bisa angerteni budi pekerti

Papan bisa nggo sinau

Wayah esok lan awan

Ngrungoake perintahe marang guru

Lan bisa ngerti agama

Agama kang migunani

 

Ngelmu

Kekerane ngelmu karang

Kakarangan saking bangsaning gaib

Iku boreh paminipun

Tan rumasuk ing jasad

Amung aneng sajabaning daging kulup

Yen kapengkok pancabaya

Ubayane mbalenjani

 

Pendidikan Dhuwur

Iku kaki takokena

Marang para sarjana kang martapi

Mring tapaking tepa tulus

Kawawa nahen hawa

Wruhanira mungguh sanyataning ngelmu

Tan mesthi neng janma wredha

Tuwin mudha sudra kaki

 

Sifat Mapan

Mapan wateke manusia

Pan ketemu ing laku lawan lingggih

Solah muna muninipun

Pan dadi panerengan

Kang painter kang bodho miwah kang luhur

Kang asor lan kang melarat

Tanapi ingkang asugih

 

Ngilmu Luhur

Pangkur Mingkar Mingkur

Mingkar mingkuring angkara

Akarana karenan mardi siwi

Sinawung resmining kidung

Sinuba sinukarta

Mrih ketarta pakartining ngelmu luhung

Kang tumrap ing tanah Jawa agama ageming aji.

 

Nimba Ilmu

Sekar pangkur ngilmu nyata

Diwiwiti sing sabar lan prihatin

Nimba ilmu marang guru

Wayah isuk lan awan

Mrih sukses sinau ilmu ingkang luhur

Ampun lali bab agama

Bab Agama marang Gusti

 

Pentinge Nimba Ilmu

Mangkono ilmu kang nyata,

Sanyatane mung we reseping ati,

Bungah ingaran cubluk,

Sukeng tyas yen den ina,

Nora kaya si punggung anggung gumunggung,

Ugungan sadina dina,

Aja mangkono wong urip.

 

Sregep Sekolah

Ayo padha nyang sekolah

Sinau supaya dadi wong sugih

Sugih pekarane ilmu

Ora sugih sing liya

Ilmu iku penting kanggo anak putu

Supaya ngerti berjuang

 

2. Tembang Pangkur tentang Agama

Ayo kanca padha sholat

Supaya pikanthuk rahmating gusti

Lan sregepa golek ilmu

Utamaning ilmu agama

Manut nasihat bapak ibu lan guru

Supaya slamet ing dunia

Lan saking karmaning gusti

 

3. Tembang Pangkur tentang Nasihat

Kejujuran

Masa mengko mapan arang

Kang ketemu ing basa kang basuki

Ingkang lumrah wong puniku

Dhengki srei lan dora

Iren meren dahwen pinasten kumingsun

Opene nora prasaja

Jail mutakil bakiwit


4. Tembang Pangkur tentang Perjalanan Hidup

Asmaradana

Gegaraning wong akrami,

dudu bandha dudu rupa,

amung ati pawitané,

luput pisan kena pisan

yen ta gampang luwih gampang,

yen angèl angèl kalangkung,

tan kena tinumbas arta.

 

5. Tembang Pangkur tentang Kesehatan

Corona

Saiki ana corona

Corona ku virus sing mateni

Jaganen awakmu iku

Supaya awak kuat

Patuhi protokol kesehatan iku

Supaya awakmu sehat

Suntik awak nganggo vaksin

 

Njaga Awak

Wong ngaurip kudu njaga

Tegese kudu ngrawat lan ngurusi

Sukur yen sregep nyapune

Yen akeh sampah nglerah

Tandane kowe wis ora tau krungu

Marang pitutur kang mulyo

Pitutur kanggo nglestarik

 

Manut Protokol Kesehatan

Yo do menengo ning omah

Virus corona isih membayangi

Jogo jarak ditegakke

Ben awakmu dadi sehat

Teko menyang pusat vaksinasi iku

Ben ragamu tambah kuat

Ngadepi masa pandemi

 

6. Tembang Pangkur tentang Nasihat

Alaning liyan den andhar

Ing becike liyan dipunsimpeni

Becike dhewe ginunggung

Kinarya pasamuan

Nora ngrasa alane dhewe ngendhukur

Wong mangkono wateknya

Nora kena denpedhaki

 

7. Tembang Pangkur

Pucung

Ngelmu iku kalakone kanthi laku

Lekase lawan kas

Tegase kas nyantosani

Setya budaya pangekese dur angkara

8. Tembang Pangkur tentang Filosofi Manusia

Maskumambang

Dhuh anak mas sira wajib angurmati,

marang yayah rena,

aja pisan kumawani,

anyenyamah gawe susah.

 

9. Tembang Pangkur tentang Nasihat

Kalamun ana manugsa

Anyinggahi dugi lawan prayogi

Iku watake tan patut

Awor lawan wong kathah

Wong degsura ndaludur tan wruh ing edur

Aja sira pedhak-pedhak

Nora wurung neniwasi

 

Urip Sepisan

Uripe sepisan rusak

Nora mulur nalare ting saluwir

Kadi ta guwa kang sirung

Sinerang ing maruta

Gumarenggeng anggereng anggung gumrunggung

Pindha padhane si mudha

Prandhene paksa kumaki

Pentinge Nimba Ilmu

Mangkono ngelmu kang nyata

Sanyatane mung weh reseping ati

Bungah ingaranan cubluk

Sukeng tyas yen denina

Nora kaya si punggung anggung

Gumrunggung agungan sadina-dina

Aja mangkono wong urip

 

Wedhatama

Jinejer neng Wedhatama

Mrih tan kemba kembenganing pambudi

Mangka nadyan tuwa pikun

Yen tan mikasani rasa

Yekti sepi asepa lir sepah samun

Semangsane pasamuan

Gonyak ganyuk ngilingsemi

 

Njogo Sikap

Ing sabarang tingkah polah

Ing pangucap tanapi yen alinggih

Sungkan kasosor mbekipun

Pan lumuh kaungkulan

Ing sujanma pangrasane dhewekipun

Nora nana kang memadha

Angrasa luhur pribadi

 

Watak Becik

Aja nedya katempelan

Ing wewatek tan pantes ing bumi

Watak rusuh nora urus

unggal lawan manusa

Dipun sami karya labuhan kang patut

Darapun dadi tuladha

Tinita mring wong kang becik.

 

Lumoh Asor

Socaning jiwangganira

Jer katara lamun pacopan pasthi

Lumuh asor kudu unggul

Samengah sesorangan

Yen mengkono kena ingaran katungkul

Karem ing reh keprawiran

Nora enak itu kaki

 

Rendah Ati

Aja lunyu lemer granyah

Angrong-pasanakan nyuwur-gumuling

Ambuntut arit, arit puniku

Watakan tan raharja

Pan wong lunyu nora

Kena dipun enutm

Monyar-manyir tan antepan

Dene lumaren puniki

 

Watak Apik

Aja nedya katempelan

Ing wewatek tan pantes ing bumi

Watak rusuh nora urus

Tunggal lawan manusa

Dipun sami karya labuhan kang patut

Darapun dadi tuladha

Tinita mring wong kang becik.

 

Kautaman

Ginulang sadina-dina,

Wewekane tuwin basa besuki,

Ujub riya kabiripun

Sumanggah tan kanggonan

Mung sumendhe ing karsanira hyang agung

Ujar sirik kang rineksa

 

Becik

Alaning liyan den-andhar

Ing becike liyan dipun simpeni

Bechike dhewe ginunggung

Kinaryo pasamohan

Nora ngrasa alane dhewe ngendhukur

Wong kang mengkono wataknya

Nora pantes den pedhaki

 

Bakti Marang Wong Tuwa

Bakti marang ibu bapak

Aja maneni yen di nasehati

Budi pekerti kang luhur

Kudu kita tindakna

Iku printah gusti ingkang maha agung

Kanggo sedaya manungsa

Sing urip ing dunyo iki

 

Mangsa Pandemi

Saiki akeh perkara

Amarga asring sembrana mring Gusti

Pacoban pandemi virus

Corona saking China

Usaha lan tobat kang tansah njaga awakmu

Supaya angsal panraya

Urip bisa luwih becik

 

10. Tembang Pangkur tentang Kesehatan

Manut Protokol Kesehatan

Yo do menengo ning omah

Virus corona isih membayangi

Jogo jarak ditegakke

Ben awakmu dadi sehat

Teko menyang pusat vaksinasi iku

Ben ragamu tambah kuat

Ngadepi masa pandemi

 

11. Tembang Pangkur

Pangkur

Mingkar-mingkuring ukara,

akarana karenan mardi siwi,

sinawung resmining kidung,

sinuba sinukarta,

mrih kretarta pakartining ilmu luhung,

kang tumrap ing tanah Jawa,

agama ageming aji.

 

12. Tembang Pangkur Tentang Agama

Sekar pangkur ngilmu nyata.

Diwiwiti sing sabar lan prihatin.

Nimba ilmu marang guru.

Wayah isuk lan awan.

Mrih sukses sinau ilmu ingkang luhur.

Ampun lali bab agama.

Bab Agama marang Gusti.

 

13. Tembang Pangkur tentang Kesehatan

Njaga Awak

Wong ngaurip kudu njaga

Tegese kudu ngrawat lan ngurusi

Sukur yen sregep nyapune

Yen akeh sampah nglerah

Tandane kowe wis ora tau krungu

Marang pitutur kang mulyo

 

14. Tembang Pangkur tentang Pendidikan

Pentinge Nimba Ilmu

Mangkono ilmu kang nyata,

Sanyatane mung we reseping ati,

Bungah ingaran cubluk,

Sukeng tyas yen den ina,

Nora kaya si punggung anggung gumunggung,

Ugungan sadina dina,

Aja mangkono wong urip.

 

15. Tembang Pangkur tentang Nilai Kehidupan

Durma

Dipunsami hambanting sariranira,

cecegah dhahar guling,

darapon sudaa,

napsu kang ngambra-ambra,

rerema hing tyasireki,

dadi sabarang,

karsanira lestari

 

Tata Krama

Kikisane mung sapala

Palayune ngendelken yayah wibi

Bangkit tur bangsaning luhur

Lahiya ingkang rama

Balik sira sarawungan bae durung

Mring atining tata krama

Nggon anggon agama suci

 

Semangat Njalani Urip

Deduga lawan prayoga

Myang teringa watara away kari

Iku prabot satuhu

Tan kena tininggala

Tangi lungguh angadeg miwah lumaku

Angucap meneng anendra

Dugi-duga nora kari

 

Nggugu Rakyat

Nggugu karsane priyangga

Nora nganggo peparah lamun angling

Lumuh ingaran balilu

Uger ngguru aleman

Nanging janma ingkang wus waspadeng semu

Sinamun ing samudana

Sasadon ingadu manis

 

16. Tembang Pangkur tentang Nasihat Orang Tua

Bakti marang ibu bapak

Aja maneni yen di nasehati

Budi pekerti kang luhur

Kudu kita tindakna

Iku printah gusti ingkang maha agung

Kanggo sedaya manungsa

Sing urip ing dunyo iki

 

17. Tembang Pangkur tentang Nasihat

Eling-eling para kanca

Linambaran ati kang kanthi suci

Sasi pasa pari kudu

Rinasa kanthi lega

Dhahar ngunjuk linampahan wanci dalu

Fitri ing wulan riyaya

Ana bebrayan puniki

 

18. Tembang Pangkur tentang Nasihat

Nggugu karsane priyangga,

Nora nganggo peparah lamun angling,

Lumuh ingaran balilu

Uger guru aleman,

Nanging janma ingkang wus waspadeng semu,

Sinamun samudana,

Sesadoning adu manis

 

19. Tembang Pangkur tentang Pendidikan

Sekolah

Bocah bocah do sekolah

Wiwit mbiyen nalika iseh cilik

Sregep anggone sinau

Wayah esuk lan awan

Nglakokake perintahe para guru

Lan bisa ngerti agama

Agama ngersaning Gusti

 

20. Tembang Pangkur tentang Sinom

Sinom

Nuladha laku utama,

tumraping wong tanah Jawi,

wong agung ing Ngeksiganda,

panembahan Senapati,

kepati amarsudi,

sudane hawa lan nepsu,

pinesu tapa brata,

tanapi ing siyang ratri,

amemangun karyenak tyas ing sasama

 

21. Tembang Pangkur tentang Nasihat

Wedhatama

Jinejer neng Wedhatama

Mrih tan kemba kembenganing pambudi

Mangka nadyan tuwa pikun

Yen tan mikasani rasa

Yekti sepi asepa lir sepah samun

Semangsane pasamuan

Gonyak ganyuk ngilingsemi

 

22. Tembang Pangkur tentang Kehidupan Manusia

Megatruh

Sigra milir sang gèthèk sinangga bajul,

kawan dasa kang njagèni,

ing ngarsa miwah ing pungkur,

tanapi ing kanan kéring,

sang gèthèk lampahnya alon.

 

23. Tembang Pangkur tentang Budaya

Ajar Basa Jawa

Wong Jawi kang trep budaya

Njaga adat lan aturan kang aji

Gemelan, batik lan lagu

Bisa dadi warisane

Supaya bisa di jaga anak putune

Supaya orang ilang

Menika budaya jawi

 

24. Tembang Pangkur tentang Budaya

Lunga Menyang Jakarta

Mlaku-mlaku ing kota Jakarta

Mendek ing wilayah pantai gading

Amargi kebelet tuku

Kaya dene kaos, jaket lan sepatu

Supaya dados kenangan

Lan ngerti yen wis ing mriki

 

Ajar Basa Jawa

Wong Jawi kang trep budaya

Njaga adat lan aturan kang aji

Gemelan, batik lan lagu

Bisa dadi warisane

Supaya bisa di jaga anak putune

Supaya orang ilang

Menika budaya jawi

 

Sinau Macapat

Sinau tembang macapat

Tembang sing paling gampil yaiku tembang mijil

Gatra ora luweh pitu

Luweh sako sekawan

Sing paling bener gatrane ana enem

Gatra ora keno salah

Sebab gatra iku penting

 

Lunga Menyang Jakarta

Mlaku-mlaku ing kota Jakarta

Mendek ing wilayah pantai gading

Amargi kebelet tuku

Kaya dene kaos, jaket lan sepatu

Supaya dados kenangan

Lan ngerti yen wis ing mriki

 

Sinau Aksara Jawa

Sinau aksara Jawa

Hanaca diwulu dadine hinici

Ra disuku dadine ru

Ngawe ng ngowone cecak

Mateni huruf iku kudu dipangku

Ngawe ra kudu dilayar

Terakhire iku lungsi

 

Lunga Menyang Yogyakarta

Sowan marang Yogyakarta

Iku papan paraning ngudi ngelmi

Jembar seserapanipun

Punika kang utama

Bakal wasis nalika priyatin laku

Upaya wengi rina

Dadiya prataping jalmi

 

25. Tembang Pangkur tentang Pendidikan

Sregep Maca

Ayo padha sregep maca

Yakui maca buku basa jawi

Bukune sing werna biru

Isine macem rupa

Ngapalno tata cara nulis aksara

Nganti saget nulis lancar

Lan ora ngisin-ngisini

 

Nuntut ilmu neng sekolah

Bisa angerteni budi pekerti

Papan bisa nggo sinau

Wayah esok Lan awan

Ngrungoake perintahe marang guru

Lan bisa ngerti agama

 

Ayo kanca di gatekna

Becik ala kudu di titeni

Menyang isuk golek ilmu

Sekolah sing tenanan

Supaya dadi wong sukses lan berilmu

Susah seneng di rasakna

Kanggo bekal urip iki

 

Pendidikan Dhuwur

Iku kaki takokena

Marang para sarjana kang martapi

Mring tapaking tepa tulus

Kawawa nahen hawa

Wruhanira mungguh sanyataning ngelmu

Tan mesthi neng janma wredha

Tuwin mudha sudra kaki

 

26. Tembang Pangkur tentang Nasihat

Watak Becik

Aja nedya katempelan

Ing wewatek tan pantes ing bumi

Watak rusuh nora urus

Tunggal lawan manusa

Dipun sami karya labuhan kang patut

Darapun dadi tuladha

Tinita mring wong kang becik.

 

27. Tembang Pangkur tentang Kisah Hidup Seseorang yang Telah Memiliki Kekasih

Gambuh

Aja nganti kabanjur,

barang polah ingkang nora jujur,

yen kebanjur sayekti kojur tan becik,

becik ngupayaa iku,

pitutur ingkang sayektos.

Tutur bener puniku,

sayektine apantes tiniru,

nadyan metu saking wong sudra papeki,

lamun becik nggone muruk,

iku pantes sira anggo

 

28. Tembang Pangkur Tema Pertemanan

Dolanan Bareng Kanca

Yo prakonco dolanan nang njobo

Ngopo awakmu kok meneng wae nang njero

Po ora kesel awakmu ndresusu wae

Yo prakonco do ndelok padang bulan

Awak seneng kabeh kumpul

Ojo susah dewe nang ati

Ngko tak kandake marang bune

 

Rukun Karo Kanca

Nyingkiri apa sing ala

Supaya dadi anak luweh becik

Ora kok seneng ganggu

gangguni kanca kanca

Dadio bocah sing manut lan sing lugu

Ora kok dadi nakal

 

29. Tembang Pangkur Tema Agama

Bangkit Mangungut Jiwangga

Sapantuk wahyuning Allah

Gya dumilah mangulah ngelmu bangkit

Bangkit mikat reh mangungut

Kukutaning jiwangga

Yen mangkono kena sinebut wong sepuh

Lirih sepuh sepi hawa

Awas roroning ngatunggil

 

Nggayuh Impen

an samar pamoring sukma

Sinukna ya winahya ing ngasepi

Sinimpen telenging kalbu

Pembukaning warana

Tarkeng saking liyep layaping ngaluyup

Pindha pesating supena

Sumusuping rasa jati

 

Mulih Mula Mulanira

Sajatine kang mangkana

Wus kakenan nugrahaning hyang widhi

Bali alaming ngasuwung

Tan karem karemean

Ingkang sipat wisesa winisesa wus

Mulih mula-mulanira

Mulane wong anom sami

 

30. Tembang Pangkur Tema Bangsa

Kamardikan nagri kita sayekti

Para pangarsa satuhu

Ngurbanake jiwa raga

Ugi lila donya brana bandha kaudhu

Sedaya mrih Indonesia

Mardika tur berdhikari

 

Berjuang Kangge Negara

Ing wekdal kang samenika

Mangga njagi kamardikan puniki

Sadaya sageda rukun

Berjuang ngge negara

Nyambut damel kanthi tekun kan sengkud

Manut kasagedan kita

Indonesia kuat adi

 

Serat Wedhatama Pangkur 1-2

Serat Wedhatama karya Mangkunegara IV pupuh 1 Pangkur pada/bait 1 dan 2. Sebelumnya saya mohon maaf apabila ada salah salah kata dalam menerjemahkan dan dimohon para pinisepuh dan yang lebih mengetahui budaya jawa untuk mengkoreksinya.

1

Mingkar-mingkuring angkara,

akarana karenan mardi siwi,

sinawung resmining kidung,

sinuba sinukarta,

mrih kretarta pakartining ilmu luhung,

kang tumrap ing tanah Jawa,

agama ageming aji.

 2

Jinejer ing Wedhatama,

mrih tan kemba kembenganing pambudi,

mangka nadyan tuwa pikun,

yen tan mikani rasa,

yekti sepi sepa lir sepah asamun,

samangsane pakumpulan,

gonyak-ganyuk nglelingsemi.

Maksud yang terkandung dalam bait 1 :

menghindari sifat jahat,

sebab senang membimbing anak,

dirangkum ke dalam sebuah kidung,

dihormati dan dimuliakan,

supaya tercapai maksud dari ilmu luhur,

bagi tanah Jawa,

agama adalah busana berharga

 

Sifat jahat adalah sifat yang menganiaya diri sendiri dan berakibat pada orang lain, maka dari itu bersihkanlah hati setiap saat supaya sifat-sifat jahat dan penyakit hati bisa terhindarkan, hendaknya ajaran untuk menghindari sifat jahat didalam diri kita kita ajarkan kepada anak kita dengan sepenuh hati dan ikhlas (mardi siwi) dan dalam pengajaran kepada anak kita termasuk didalamnya adalah siswa atau murid itu dengan cara seindah mungkin dan sesistematis mungkin, tiada cara lain kecuali kita sebagai orang tua harus memberi contoh kepada anak/siswa kita, ibarat kata guru kencing berdiri, murid kencing berlari.

Dari segala pengajaran-pengajaran kita terhadap anak/siswa/generasi maka hendaknya berujung pada tujuan yaitu ilmu berbudi luhur atau akhlak mulia, didalam agama Islam sunnah yang paling utama adalah akhlak mulia, orang bisa saja menjalankan perintahNya dan menjauhi laranganNya menjalankan semaksimal sesuai takaran  wadah iman kita, apa yang diajarkan nabi SAW dan ulama guru kita, tapi itu semua tanpa diiringi dengan akhlak mulia maka hampir tidak ada artinya segala amal ibadah kita, lalu apa yang dimaksud akhlak mulia itu? akhlak adalah ruh dari perilaku atau perbuatan, segala perbuatan kita mencerminkan akhlak kita dan akhlak kita akan dipantulkan oleh perilaku kita walaupun tidak semua perbuatan yang kelihatannya jahat maka itu jahat, seperti kisah Khidir as dan Nabi Musa as. 

Lalu bagaimana membentuk akhlak mulia itu, dimulai dari diri sendiri yaitu bersihkanlah hati dari kotoran-kotorannya, jauhkanlah dari sifat sombong dan merasa benar sendiri, ini penting bagi para pendakwah atau da'i, lalu bertawaduklah kepada segala ciptaanNya, sesungguhnya didalam segala ciptaanNya terkandung perumpamaan-perumpamaan, manfaat dan hikmah yang besar apabila kita mengetahuinya, lalu ikhlaskan segala amal perbuatan kita karena Allah, ikhlas itu berarti ego pribadi dan kepemilikan kita sudah nol, apabila segala harta benda serta amal kita sudah kita nol kan dalam arti kepemilikannya sudah bukan milik kita lagi maka ibarat kita memiliki dunia dan seisinya (demuwe) dan menjadi tak terhingga seperti dibagi nol, bilangan berapapun kalau dibagi nol maka hasilnya menjadi tak terhingga. Setelah itu lalu sabar, sabar dalam beramal sholeh serta sabar dalam menuai hasilnya, ibarat kita menanam mangga dan menggunakan ilmu-ilmu pertanian untuk menanam serta memupuknya maka kita harus bersabar dan yakinlah bahwa biji mangga yang kita tanam akan tumbuh pohon mangga, tidak cukup kita wirid/dzikir mangga, mangga, mangga, dst, tapi biji mangganya tidak kita tanam, itulah makna dari kesabaran. Setelah itu adalah syukur, bersyukur dengan segala yang kita dapat, hasil akhir adalah tidak penting, yang penting adalah usaha dan doa kita sudah maksimal walaupun apa yang kita harapkan belum kita dapatkan, tapi kalau kita syukuri maka nikmat sekecil apapun akan menjadi besar.

Tanah Jawa yang dimaksud disini secara geografis adalah pulau Jawa, bukan suku Jawa, orang jawa dari dulu menganggap bahwa pulau jawa itu tanah Jawa, tapi yang terpenting adalah makna filosofi dari Jawa yaitu jiwo kang kajawi atau ruh yang mendominasi tubuh atau warangka manjing curigo, maknanya adalah ketika kesadaran ruhani kita mendominasi kesadaran tubuh kita maka segala amal perbuatan kita akan bertujuan pada akherat yaitu Allah lah tujuan kita, berkesadaran ruhani itu juga bermakna meninggalkan dunia sebelum meninggal dunia, segala ujian didunia telah kita lampaui dan kita sudah menemukan sandaran dan prinsip hidup yang mapan serta sudah bisa menyimpulkan awal akhir kehidupan kita.

Menyambung dari alinea diatas maka agama adalah busana yang berharga bagi orang Jawa, sekali lagi jawa itu tidak hanya nama suku/pulau tapi sebuah kesadaran jiwo kang kajawi (ruh yang mendominasi tubuh). Selama ini kita selalu terkotak kotak dengan kitab garing (kering) atau kitab yang tersurat seperti Al Qur'an, Injil, Zabur, Wedha, Tripitaka, Taurat, tapi tanpa kita sadari hanya berpedoman pada kitab kering maka manusia saling merasa benar sendiri lalu menghakimi orang lain yang tidak sependapat dengan kata-kata yang memojokkan (kafir, musyrik, bid'ah dsb) dan pada akhirnya berperang satu sama lain, padahal belum tentu tuduhan-tuduhan semacam itu benar, bisa jadi yang menghakimi itu salah. Maka dari itu perlu kita berpedoman pada kitab teles (basah) yaitu kitab yang tersirat, sesuai namanya kitab teles itu basah dan meresap bagai air kesemua ajaran agama dan juga tidak terlihat secara fisik tapi nyata seperti kejujuran, kebaikan, keadilan, akhlak mulia, saling menghargai satu sama lain dsb. Bagi orang jawa semua agama yang masuk ke tanah jawa adalah sama, ajaran kejawen itu bersifat ngemong dengan segala agama yang masuk dan semuanya sama, maka dari itu toleransi antar umat beragama sudah terjalin pada waktu kerajaan Majapahit bahkan sebelumnya, oleh karena itu aneh bagi saya apabila umat beragama sekarang malah saling merasa paling benar sendiri dan dengan mudahnya menghakimi umat/kelompok lain yang tidak sependapat atau sepaham dan itu adalah budaya jahiliyah bukan budaya asli Nusantara. Bagi saya pribadi sendiri semua agama adalah benar adanya, yang salah adalah pemahaman umat atas ajaran nabi/avatarnya, nabi belakangan akan mengkoreksi pemahaman umat nabi terdahulu, lalu siapakah yang mengkoreksi pemahaman umat Muhammad SAW yang dalam keyakinan agama sebagai nabi terakhir? ini agak sulit kalau semua saling mengaku paling benar, kita sering terjebak pemahaman salah satu hadits nabi yang mengatakan umatnya akan terpecah menjadi 73 dan hanya satu yang selamat yaitu ahlussunah wal jama'ah, dari hadits tersebut maka faham-faham serta aliran-aliran islam berbondong bondong mengaku ahlussunnah wal jama'ah dan terjebak pada pengakuan yang sepihak tersebut tanpa disadari bahwa apabila kita mengaku aku paling benar dan menuduh yang tidak sealiran itu salah maka secara tidak sadar pula kita telah menyempalkan diri dari jama'ah islamiyah global, maka insya Allah semuanya benar dan yang salah yang mengaku paling benar dan menganggap lainnya salah, ingatlah juga bahwa kebenaran hakiki itu hanya milik Tuhan.

 

Maksud yang terkandung pada bait 2 :

disusun di ajaran utama,

tidak boleh malas bermandikan budi kebaikan,

maka walaupun tua dan pikun,

kalau tidak mengolah rasa,

sungguh sepi dan hampa seperti sampah tersembunyi,

ketika diperkumpulan,

serba canggung dan memalukan

 

Wedhatama bisa berarti ajaran yang utama yaitu ajaran budi pekerti atau akhlak mulia, akhlak mulia itu adalah inti dari ajaran Islam selain ajaran tauhid yaitu berserah diri kepadaNya, saya kira ajaran semua agama juga berujung pada hal yang sama. Apabila kita melakoni ajaran wedhatama maka jangan kita menghindar dari perbuatan baik dengan alasan apapun, kalau kita berniat bersedekah maka lakukanlah secepatnya sebelum niat itu luntur, apabila telah datang waktu sholat maka bersegeralah tunaikan sholat tanpa ditunda tunda, apabila kita menunda nunda kebaikan maka Allah juga akan menunda rejeki yang datang kepada kita demikian pula dengan sebaliknya.

Apabila kita sudah tua dan pikun tapi belum mengolah rahsa (hati terdalam/sirri) maka akan meyesal nantinya, tua dan pikun ini bisa berarti sudah mumpuni dibidangnya, sebagai contoh seorang profesor astronomi ketika mengetahui rahasia terdalam dari astronomi tanpa dilandasi ilmu mengolah hati terdalam maka kebingunganlah yang didapat karena hanya akal yang dipakai tanpa menggunakan hati, akal ketika berhadapan dengan yang tak terhingga akan mentok dan pusing, proofesor astronomi tersebut akan gamang dan bingung ketika menjelaskan teorinya dihadapan rekan-rekan sejawatnya karena teori tersebut hanya sebatas akal tanpa dilandasi nurani, maka gugurlah teori tersebut dan digantikan teori lain yang lebih sempurna. Intinya adalah segala ilmu pengetahuan kita hendaknya bersandar pada kebesaran dan kekuasaan Illahi supaya tidak bingung serta hampa tidak berguna dan pada akhirnya akan malu sendiri.

 



Imajiner Nuswantoro 



Post a Comment

0Comments
Post a Comment (0)