NGELMU PARI, SOYO ISI SOYO TUMUNGKUL (SERAT NITISURI)

Ngelmu Pari, Soyo Isi Soyo Tumungkul

(SERAT NITISURI)

Paribasan basa Jawa ngelmu pari soyo (isi soyo tumungkul) tegese yen nggunakake prinsip ngelmu pari diupamakake kanthi wutuh ngisor sirah.

Sing luwih pinter, prilaku kita kudu diedhunake lan ora sombong. Amarga sing luwih sombong prilaku kita bakal luwih angkuh.

Ana paribasan, tong kosong nyaring bunyinya, wong akeh omong ora ana apa-apa. Air beriak tanda tak dalam, banyu anteng ndelepne bebayani.

Kawruh padi, luwih akeh isine luwih mentheg.

Sawetara wong maos wewarah petutur ing ndhuwur minangka pujian kanggo wong linuwih sing katon biasa. Dheweke ngerti yen ing ndhuwur dheweke akeh wong sing luwih pinter. Lan ing sadhuwure isih ana Gusti kang ngelmune tanpa wates.

Ngelmu pari saya isi saya tumingkul tegese, kawruh sega tambah kenyang lan cengkok. Iki minangka gambaran tumrape manungsa kang akeh ngelmune, bakal andhap asor/tawadhu, ora kosok baline, kang katon lurus lan madhep munggah iku kaya wong kang ora duwe kawruh nanging sombong.

Wong sing nduweni pendhidhikan dhuwur bakal dadi wong sing andhap asor lan tumindak kaya dheweke. Ngelmu sega mratelakake, nalika sega isih durung kebak, bakal ngadeg jejeg munggah ing langit, nanging luwih akeh isine pari, saya tumungkul (tunggul).

Wong sombong akehe kurang kwalitas, sombong iku mung kanggo nutupi kekurangane. Sing fatal yaiku wong liya uga ngerti yen kualitase kurang nanging dheweke nyoba nutupi kanthi sombong. Iki sejatine bakal ngisinake kahanane wong sing tumindak sombong.

 

FILOSOFI NGELMU PADI

Iki amarga wong sing unggul, pinter, bisa ndeleng ketrampilane wong liya, ora bisa dideleng saka rai, katon sepi, nanging kumpul, nguwasani kabeh kapinteran, mula aja nganti kejiret. mripate wong liya, wong liya ngerti.

Serat Nitisuri. Kapenuhan, kaya mangkono paribasan saka pitutur sing bisa dijupuk saka sawah. Mekaten filosofi ngelmu pari ingkang dipunandharaken wonten ing pidato menika. Wong pinter lan luhur sing andhap asor ora bakal nuduhake kapinteran ing ngarepe wong liya, nanging tumindake ayem lan tumindake jumbuh karo omongane.

Menawi kita tansah nuwuhaken sipat andhap asor, kita badhe ngedohi kesombongan. Kaya wiji pari, nalika wiji pari wis gedhe, posisine pari bakal mlengkung, iki nuduhake yen pari nduweni kualitas lan isi gedhe nanging tansah katon mudhun. Tegese, yen kita tambah akeh ilmu, mula kita kudu tansah nuwuhake sipat andhap asor.

Padi uga nduweni filosofi sing jero kajaba andhap asor, apa iku? ayo dideleng siji-siji, sing pertama uripe tansah luwes. Tanduran sing urip ing dharatan, kayata jagung, kacang, kedhele lan semangka, yen udan deres lan banjir, tanduran iki ora bisa nerusake siklus tuwuh maneh. Dene pari saliyane iku bisa urip ing dharatan lan banyu, saengga bisa adaptasi karo kahanan alam. Menawi kita saged adaptasi lan luwes anggenipun ngadhepi pagesangan menika boten repot.

****

NGELMU PARI, SOYO ISI SOYO TUMUNGKUL

Peribahasa bijak bahasa Jawa yang berbunyi ngelmu pari soyo isi soyo tumungkul berarti bahwa dengan menggunakan prinsip ilmu padi diibaratkan makin berisi makin menunduk.

Semakin berilmu, semestinya tingkah laku kita semakin menunduk dan tidak sombong. Karena makin sombong perilaku kita akan makin takabur.

Pepatah mengatakan tong kosong nyaring bunyinya, orang yang banyak omong tak ada isinya. Air beriak tanda tak dalam, air tenang menghanyutkan.

Ilmu padi, semakin berisi semakin merunduk.

Sebagian orang membaca wewarah petutur di atas sebagai pujian kepada para cerdik pandai yang berpenampilan biasa.  Dia sadar bahwa di atasnya masih banyak orang yang lebih pandai. Dan di atasnya lagi masih ada Tuhan yang ilmuNya tak terbatas.

Ngelmu pari saya isi saya tumingkul artinya, ilmu padi makin berisi makin merunduk. Ini adalah gambaran untuk manusia yang banyak ilmu, ia akan merendah/tawadhu, bukan sebaliknya, yang berisi tampak tegak dan menghadap ke atas, adalah ibarat orang yang sedikit ilmunya tetapi menyombongkan diri.

Orang yang berilmu tinggi akan menjadi orang yang rendah hati dan ia akan bersikap apa adanya. Ilmu padi itu bertutur pada kita, saat padi masih belum berisi maka ia akan tegak ke langit, tapi semakin berisi padi itu maka ia akan semakin menunduk (tumungkul).

Orang sombong kebanyakan memang kurang kualitasnya, kesombongan hanya untuk menutupi kekurangan dirinya. Fatalnya orang lain juga sudah tahu kualitas dirinya kurang tetapi berusaha ditutupi dengan kesombongan. Hal ini malah akan mempermalukan keadaan diri orang yang berperilaku sombong.

 

Filosofi Ilmu Padi

Sebab orang pandai yang unggul telah memiliki kemampuan melihat kemahiran orang, tak terlihat pada raut mukanya, tampak sepi tapi menghimpun, menguasai segala kepandaian, maka dari itu jangan ketahuan, dalam penglihatan orang lain, ditutupi dengan perpaduan rahasia, keselarasan tindakan baik dan tenang, bila ketahuan orang lain.

Serat Nitisuri. Berisi, begitulah pepatah mengatakan dari nasehat yang kita bisa dapatkan dari sebuah Padi. Itulah filosofi ilmu padi yang ditunjukkan dalam pitutur ini. Seorang yang pandai dan unggul yang rendah hati tidak akan menunjukkan kepintarannya di hadapan orang lain, justru sikapnya tenang dan tindakannya selaras dengan apa yang diucapkannya.

Jika kita selalu memupuk sifat rendah hati maka kita akan menjauhi sifat sombong. Ibarat biji padi, ketika biji padi tumbuh semakin besar maka posisi dari padi tersebut akan merunduk, hal ini menandakan padi mempunyai isi yang berkualitas dan besar namun dia selalu melihat ke bawah. Maknanya, jika kita semakin memiliki banyak ilmu, maka hendaklah selalu memupuk sifat kerendahan hati.

Padi juga memiliki filosofi yang mendalam selain kerendahan hati, apa sajakah itu? mari kita simak satu persatu, yang pertama yaitu hidupnya selalu fleksibel. Tanaman yang hidup di darat, misalnya jagung, kacang, kedelai dan semangka jika hujan lebat dan kebanjiran maka tumbuhan-tumbuhan tersebut tidak dapat melanjutkan siklus tanamnya lagi. Sedangkan padi disisi lain, mampu hidup di darat maupun di air, sehingga ia bisa menyesuaikan dengan kondisi alam. Jika kita mampu beradaptasi serta fleksibel dalam menyikapi kehidupan ini, maka ia tidak akan merepotkan.

 

SERAT NITI SRUTI

DHANDHANGGULA

Pupuh 01

Mamnising wasita kaesti, Nitisruti kang sinudarsana, tinulad ing sapantese, pinetan kang pakantuk, tujuning kamajengan, asedya arjayu, yuwananing nuswa jawa, away kongsi kalantur-lantur kawuri, kewrwning pangawikan.

Pupuh 02

Nguni-uni pra paramengkawi, kawileting ring reh pangawikan, kang mikani ing kajaten, temah katrem katungkul, kanikmaten kawruhing pati, dadya kadunyanira, kawuri kalantur, awit datan ginaraita, marma mangkya karsaning pra sarjanadi, binudi mring widagda.

Pupuh 03

Widada ing kadunyan supadi, bangkit dadya ruhuring darajad, mrih kapraptan sakajate, nanging away kalimput, tilar taler tataning nguni, Nitisruti tinilas, talesing sedyayu, supadya tanceping carita Jawi, mangkana kang wasita.

Pupuh 04

Jatinira tyas kadya angganing, sinilem ing samodra dahana, nging paksa tumimbul bae, satemah sinung pemut, nujweng ari Budhaka manis, Sura Candra purnama, ing warsaka ; Wawu, punang sangkala kaetang, bahni maha astra candra duk manganggit, Nitisruti pustaka.

Pupuh 05

Ya marmanta apaksa manggupit, kadarpeng tyas mamardi mardawa, mrih widodo sawadine, mung raharjeng rat ketung, myang nititia neningali, saulah bawaning lyan, nadyan tan pakantuk, wus tan rinasa ing driya, awit saking kirang wiwekaning kapting, katenta paprenesan.

Pupuh 06

Ing reh pindha nurat kalam jari, nanging kedah ingalema wignya, marma pamintaba mangke, mring sagung kang sedyayun, manungkara wuryaning ruwi, wawarah ngayawa, den aksemeng kalbu, wit ning sarasaning gita, pindha janma awuru saari-ari, nging paksa.

Pupuh 07

Wawadine kang warsita nguni, mung wit wara kang wus katriwal, rinuruh ing sakadare, sing reh pra sujana nung, myang sarjana ing nguni-uni, kang wus samya kasusra, sru pratameng kawruh, wasis ulah kawaskithan, myang satata kertata sung wasitadi, wis dadya puruhita.

Pupuh 08

Nalaring srat iya jatining wiweka, iku pan dadi ambeke, para pandhita candhana adi, sandyan tinegora, pinecela muhung, asung ganda marbuk ngambar, wit tyas wiyar resik lir akasa keksi, kesisan ima manda.

Pupuh 09

Gilutane anggelung pangawrin, myang jroning tyas tan pegat tumedah, asung kadarman ring akeh, saking sampun amungkur, sumingkiring reh tan yukti, tyasnya sukci legawa, paramarta arum, berbudi bawa laksana, myang dyatmika nirmala ngumala wening, yayah pasthika maya.

Pupuh 10

Rina wengi tarlen kang kaeksi, mung arjaning jagad pramudhita, gung sinidhikora ing reh, pinulata ginilut, legutanuya dimene dadi, tuladhaning pra mudha, cinandhi kang cundhuk, candhake lan jaman mangkya, mangsa borong dennya met darsana sidi, kasidaning parasdya.

Pupuh 11

Surasanya kang pinurweng ruwi, kang minangka lenggahing pandhita, yen sampun leres rarase, nulusa raosipun, jroning nala tanpa ling-aling, dening sampun waspada, dununging panebut, atanapi kang sinembah, dadi gambuh ngambuh ing kaanan jato, jati mulyeng kasidan.

Pupuh 12

Rarasing kang mangkana sayekti, tan kabuka neng manahing janma, kang tanpa pangawikane, muwah kang mudha punggung, bodho bundhu datanpa budi, marmanira kumedah, tyas kalaten atul, met tuladha pruhita, maring para pandhita putusing jati, jatining kanindhitan.

Pupuh 13

Kartining tyas yen wus tekeng jati, pan wus sirna reregeding angga, ruwat sagung mamalane, kadi sarira ayu, kang mangkana yeka manawi, trus prapteng jero jaba, babarane jumbuh, ning wening tan kawoworan, ing satemah pan wus keni den wstani, syh sirna manungsanya.

Pupuh 14

Tatelane kang mangkono yekti, wus tan ana Gusti lan kawula, saking wus sirna rasane, dene ta kang tan weruh, ing pangawruh kang wus jinarwi, tan kena cinarita, caraning tumuwuh, wit wus kebak mesi wisa, mung duraka kewala kang den raketi, beda kang wus santoso, saking antuk nugrahaning Widhi, sabarang kang winicara samya, pan wus dadya labet kabeh, tumpraping praja ayu, saking tansah rinakseng Widhi, widada sasedyanya, salwiring reh dudu, dinohken ing Hyang Wisesa, babasane wong kang wus waskitheng westhi, rinekseng Widhi dhusta.

Pupuh 15

Lawan tyasira wus satuhu sukci, lenggahira wus luwih santoso, ingkang mangkana yektine, wus dadya prabotipun, waspada ing jatining tunggil, tunggal Gusti kawula, sakarone jumbuh, iya waspada punika, pan wus keni ingaran busaneng jati, tetep mangka pirantya.

Pupuh 16

Pirantine wong angulah ngelmi, kang kariyin temen tan kumedhap, sarwa manis wicarane,semu arereh arum, lamun wus samekta, jaba jumbuh, madu lawan manisira, wus sarasa atunggal rasane jati, tan kena pinisahna.

Pupuh 17

Kaping kalih ulahing dudugi, niniteni ulah kang tan yoga, winor lan ulah kayekten, sira dipun sumurup, sameptaning wasisteng westhi, yen marta ngemu wisa, sayekti tan arus, lan yen guyu ngemu rahswa, luhung lamun tan mawi wisa upami, ngarah lar kidul kena.

Pupuh 18

Yen mangkana sayektine maksih, keni binuka lawan duduga, pangudining nora angel, dene ping tiganipun, kang winastan ulah watawis, iku ulah timbangan, angon ing panuju, animbangi kang sabawa, lan sambada kang kapareng narawungi, tinengah ing watara.

Pupuh 19

Ping sakawan traping pamroyogi, animbangi patraping watara, duga-duga prayogane, kalawan tibanipun, tumanduking karsanireki, kinira away ngatya, amasmu kasusu, ing lampah ywa daya-daya, angantia lamun wus sarwa miranti, sareh ning amrayoga.

Pupuh 20

Away tilar wuwulang ing nguni, lan ing mangkya yogya katepungnya, pinet ing sapakantuke, dene ping limanipun, kapurunan telung prakawis, dhingin sabaya pejah, ro mateni kayun, katelu anglugas raga, maksih ana lamun tinulusa sami, nanging wosing kadiran.

Pupuh 21

Ringkesane mung tekading kapti, kudu saguh gugah nora wegah, sumanggem sabarang gawe, nadyan tekeng pakewuh, yen wus wani nora gumingsir, tempuhna gunung waja, myang samodra latu, yen wus wani away ulap, ing wusana kaprawiranira dadi, ingendel wong sapraja.

Pupuh 22

Kaping nenem kang luwih sayogi, bisa nganan anuntagi basa, wruh sakehing basa kabeh, bangkit ambingkas nambung, lan manuksma ing agal alit, saulah bawaning rat, saosik kawengku, amiguna ing ngaguna, bangkit mamrih sihing janma sanagari, tansah mrih arjaning rat.

Pupuh 23

Talesing tyas asih ing sasami, myang den bisa mot ing kapinteran, ywa kaduk gumuna reke, den bisa angon semu, lamun kaduk gumuna yekti, kawruhe kalong-longan, kaelangan parlu, de kang mangka prananira, salwir kawruh tarlen saking sarwa bangkit, angrasuk sarasanya.

Pupuh 24

Dadya tajem semune tan keksi, nora mantra-mantra kawistara, ing pasemon mung masmu sumeh, pasaning netya ruruh, ngarah-ngarah ring tyas mekani, lamun ana sujana, sangadi balilu, winulata den waspada, kang supadya away kawadakeng wadi, dadi datan cineda.

Pupuh 25

Marma lamun micareng pangawrih, den abisa sasap ing wacana, amamriha prayogane, lan winatareng tanduk, umindaking dugi prayogi, winoran ringa-ringa, pangarahing wuwus, upama urubing damar, maramene anggaremet mikenani, jroning nala kapranan.

Pupuh 26

Wit putusing sujana linuwih, waskitheng tyas mawas kawasisan, tan kawistara semune, samun nanging mangimpun, animpuni kagunan sami, marma ywa kawistra, ing pamawasipun, den samar met moring rahsa, rarasing reh dena manis masmu aris, manawa kawangunan.

Pupuh 27

Lan tekade wong kang wani mati, iku daya makaning kasuran, lara wirang tan tinoleh, ewa samono lamun, ungas sanget amingis-mingis, pinintonken sakala, kalane kawuwus, kawanteren umuk ombag, iku bakal kinira wong kurang wani, batal kuwanenira,.

Pupuh 28

Kang mangkana tanpa pamatawis, wuwusira nora winaranan, kasusu sukaning tyase, katona wanteripun, tan kuwawa nayuting kapti, anguja nepsu hawa, nora awas emut, labete tanpa warana, mung kumudu mintonken yen sarwa wani, iku nora prayoga.

Pupuh 29

Dena anteng lawan dena manis, netya sumeh nanging away ulap, laraping wicara sareh, yen sira tuhu purun, away sira tuhu purun, away kongsi kasusu keksi, kuwanenen ing tingkah, lan away ombag umug, pindha bantheng mambu obat, manggung angro anggigiro giri-giri, gambira goragadha.

Pupuh 30

Ngaku dadi gegedhunging bumi, sumbar-sumbar obrol kabrabeyan, jubriya tekabur bae, angkuhe kumalangkung, ngaku kendel ngungkul-ungkuli, ngungkuli wong sapraja, iku nora mungguh, ngadate wong kang mangkana, mung samono kewala katoging budi, prapteng don liron kamal.

 

S I N O M

Pupuh 01

Tyas kumlungkung kumawagya, luwih maning lamun uwis, munggwing luhuring turangga, ngembat watang numbak siti, katon esthanya kadi, kurang mungsuhing ngapupuh, anyanderaken kuda, mamprung alok cerik-cerik, kang mangkana mung samono notoging prana.

Pupuh 02

Dhapur amerang lengenan, para tandang nyanyampahi, tandha candhula-candhala, kumawana angarani, sabar mring liyan janmi tan wruh lamun dhewekipun, katon ing jerihira, kang mangkana iku tingkah tan prayoga.

Pupuh 03

Yoga kaki singkirana, tingkah kang saru kaeksi, nulada para sujana, myang sarjana kang nimpuni, ngambar gandane wangi, apan ta uwus kasebut, ana ing layang wacan, caritane kyana patih, ri sang Koja jajahan lan Sri Narendra.

Pupuh 04

Nata ing Mesir nagara, tataning pra sujana di, kang binabar dadi wulang, karya sudarsana sidi, maring wong sanagari, menggah kajatmikanipun, muwah antenging netya, manising wacana luwih, mrih ywa nganti ingaranan wicaksana.

Pupuh 05

Dene cacading panindak, anandukken pamatawis, iku yen mawa pangangkah, angong kang marang tan yukti, saking tan den wekani, bubukaning kang pakantuk, wit saking wuwusira, kongas-kengis sarwa wasis, para tama kalimput landheping sabda.

Pupuh 06

Ing satemah ngayawara, warahe tan migunani, wit saking kurang wiweka, amengku mring liyan janmi, saking kurang pamikir, kang ora-ora ginayuh, yektining pamatara, tinilar malah den dohi, kang mangkana wit kalimput ngaku limput.

Pupuh 07

Ing satemah kapitunan, tiwas muwus angacuwis, wuwuse tanpa wusana, sirna katubing maruti, ingkang mangkana kaki, ing nguni pan wus kasebut, wasita kuna-kuna, pangucap kang tancep becik, lawan maning pakarti ingkang utama.

Pupuh 08

Iku dadi tatkrama, tumerah wong sanagari, wus ana wawarahipun, ginelar telung prakawis, tunggal ambeg utami, lawan solah bawa kulup, tanapi pamariksa, mangkene nyatane kaki, iya iku nistha madya lan utama.

Pupuh 09

Lawan maning jarwaning, warah kang telung prakawis, ing nguni wus wanasita, mangkene ingkang kariyin, kramaning sujana di, nenggih kaping kalihipun, caraning pra sudagar, patraping durjana katri, yeka aran ambeg nistha madyatama.

Pupuh 10

Ning nadyan patrap durjana, ya nistha madya utami, wit saking awarna-warna, ambegal nyebrot tanapi, ana maling pawestri, maling rajabrana dalu, patrape neka-neka, ana kang mawa piranti, ana ingkang anggunting madung wiwira.

Pupuh 11

Ana kang mateni janma, dene durjana utami, kang wani ngendheng katingal, marmanta winastan silip, wit dennya laku juti, abangkit kalangkung-langkung, ngungkuli janma kathah, bangkit namar angemori, tingkahira kadi janma ulah budya.

Pupuh 12

Lan asring ngluluh sasrira, amelang sedyaning kapti, pininta kalonira, wit nadyan wong laku juti, uga bisa ngarani, mungguh sapurnaning laku, amung mateni raga, de madyanira laku jati, amung meneng lan mrih kalimpe kewala.

Pupuh 13

Ana kang mawa pirantya, bandrek pintu jugil gunting, dene ta maling kana nistha, anguthuh tan wirang isin, angrebut nyeler ngutil, nadyan konangan pinenthung, wus tan nganggo rinasa, labete wong tuna budi, amburu wah nuruti murkaning manah.

Pupuh 14

Yaiku nisthaning nistha, ngangsa ngangah-angah kadi, rayap kumriyeg managsa, sari ratri tanpa ririp, telas tilasing janmi, jasate lir jis-jis wutuh, de caraning sudagar, ingkang santoso ing budi, amung mungkul wekel dennya anggaota.

Pupuh 15

Murih katekaning karsa, ananging inggih manawi, genya ngimpun rajabrana, milulu melik bathi, linabuhan ambalithuk, sayekti menggal rusak, tan lulus temah sirnaning, kang saweneh nenggih patraping nangkoda.

Pupuh 16

Ana ingkang nora sotah, wanuh lan wong kawlas-asih, tan arsa wawawicara, lawan wong kang nistha-nisthip, kapethuka sumingkir, bok nulari apesipun, yena ana pekir priman, sinikara dennya ngemis, dya ginusah ingesotken sona rodra.

Pupuh 17

Supadya enggal lunggaa, away kongsi nanketi, muwah ywa tunggal satanah, asatemah nguciwani, yeku wong kang wus lali, pangling nalarira liwung, kalingling melikan, tan eling purwaning urip, wit kayungyun milulu ing kabungahan.

Pupuh 18

Tan ana kang kasatmata, kajaba mung emas picis, lali mring Pangeranira, janma kang mangkana yekti, cilaka dunya ngakir, yen rusak tan antuk tulung, wit duk katunggon dunya, karem nyikara sung runtik. Mring Hyang Suksma lali tanpa pangastawa.

Pupuh 19

Dene kramanira pandhita, akeh kang nundhingan dhiri, lire ngengungken sarira, ana kang kulineng sepi, neng wana-wana wukir, wenenh ana jro prajagung, tinawing warna-warna, busana rajabrana di, myang rinengga anggarwa wanodya endah.

Pupuh 20

Supadya rinesepana, maring sagung kang ninggali, muwah siniha ing kathah, lan bungah yen den wastani, anekaken kapti, dene ta ing karsaninpun, pandhita kang mangkana, pama puspa den simpeni, nanging meksa kongas arum marbuk ngambar.

Pupuh 21

Tan wun akeh kang ngupaya, kapingin ing ganda wangi, nanging ta ingkang mangkana, yekti arang kang udani, saking nora kaeksi, beda kang nglela kadulu, katon tapa bratnya, myang sumingkir ing karamen kakareman.

Pupuh 22

Awit laku kang mangkana, ngluwihi kang aprang sabil, sabalane kang angrusak, angrusuhi ing agami, mangkana kang utami, sayogya ingkang misuwur, sumawur wartanira, suka nawurken wawangi, prapteng wuri martani suta sewaya.

Pupuh 23

Samya sumanggem agama, ageming Nabi sinelir, Muhammadinil Mustapa, aterus ing lair batin, wit yen tan trusing tumimbul, krana sampurnanira, pangastuti ing Hyang Widhi, nora kena rinerangan rewa-rewa.

Pupuh 24

Marmata para pandhita, kang manembah neng ngasepi, myang mahas sajroning guwa, amepet angkareng kapti, tahen tan dhahar guling, amerangi hawa nepsu, nyirep sagung wiyasa, myang birat sakeh sihing sakserik, nanging lamun kalimput sihing atapa.

Pupuh 25

Lire bungah ingalema, betah luwe matiragi, iku tan antuk suwarga, malah naraka pinaggih, pujinira sirna nis, brastha tiwas ambaluwus, wekasan tanpa tuwas, sedyanira dadi, ing satemah manggung anggaresah.

Pupuh 26

Tan katrima ing Hyang Suksma, upama wayang neng kelir, kapeksa muwus priyangga, dhalange tan nguningani, marma lampahing resi, kang neng praja myang ing gunung, nora kena pinadha, kudu turut ataretip, tinataa pakantuking jro wardaya.

Pupuh 27

Lamun pandhita ing praja, jejere ingkang piniji, ameleng ing kajatmikan, atanapi tata krami, nadyan lumakweng margi, jatmikaning tyas tan kantun, tuhuning tata krama, winantu ing ulat manis, animakken sakserik trusing wardaya.

Pupuh 28

Yen maksih esak ing driya, dadi asoring maharsi, yekti katinggal ing netya, amasmu kucem tan manis, dening angemu runtik, maksih ngumbar hawa nepsu, dene agenging cacad, medaning para maharsi, lamun maksih karem kerem rajabrana.

Pupuh 29

Wit iku amarakena, sareng lan sarehing kapti, tanapi suka sungkawa, kusut sekunging astuti, lamun ana kang prapti, samya lumuntur sihipun, netya sumeh sumringah, yaiku medaning kapti, temah datan bangkit mekak nepsu hawa.

Pupuh 30

Saking maksih sugih tresna, remen mring kang sarwa asri, ing wekasan tantan tuman, nuruti medaning bumi, lir trape wong neng nagri, ngawula suwiteng Ratu, sayekti wawalesan, animbangu sihing Gusti, lawan kedah ngati-ati, ing pratingkah.

Pupuh 31

Kudu setya tyas waspada, amawas karsaning Gusti, myang mamet sihing sasama, muwah sarowanging ngabdi, dadi bangkit mumpuni, ing sanalika tan ewuh, netepi Waradarma, solah muna lawan muni, iku dadipanengeran ayu ala.

Pupuh 32

Muwah tanggaping sasmita, prayananing Narpati, lir warahe sang Apatya, Koja jajahan ing Mesir, asung wulang weweling, palane ngawula ratu, dhingin angilangena, pangira kiraning kapti, akarana nalika jaman sama.

Pupuh 33

Patrape wong angawula, ingkang winastan prayogi, rarasing tyas mung sumarah, nurut sakarsaning Gusti, dipun kadi angganing, angilo paesan agung, solahing wawayangan, kang aneng sajroning carmin, nora siwah lawan kang ngilo ing kaca.

Pupuh 34

Myang away tresna ing garwa, tanapi sewaha siwi, sanak kadang kulawarga, de yen tan mangkana yekti, tipis dennya dadasih, tuwas tiwas kasang-kusung, wekasan kasangsaya, temah mung ngaswrat-awrati, tan katrima wurung dennya danasmara.

 

A S M A RA D A N A

Pupuh 01

Marma mung salah sawiji, endi ingkang lineksanan, ywa ngantya mandheg tumoleh, neng praja yen tan mangkana, aluwung sumingkira, mring wanarga guwa samun, away kulina neng praja.

Pupuh 02

Dene tingkahing dumadi, kang akarya gara-gara, kagiri-giri gorareh, yeka ing jaman sangara, dudu tingkahing jagad, yektine mung patrapira, manungsa kang ngaku guna.

Pupuh 03

Samya mawaa tatawing, awarana neka-neka, ambabarung ing wawarnen, micara kaduk gumuna, kuminter kumasura, amedharaken wuwuruk, ngaku wasis wicaksana.

Pupuh 04

Angkuhe arsa ngayomi, mring para papa kasimpar, kang aneng ngarga myang ngare, supaya rahayunira, satemah para papa, samya bingung ting balulung, rebut dhucung salang tunjang.

Pupuh 05

Ting garubyug amarani, ngrubung ingkang wara-wara, arsa ngreksa raharjane, anilar perluning wisma, wusana tanpa tanja, mung gumrudug anut grubyug, nora weruh rembugira.

Pupuh 06

Mangsuli suwitwng aji, yen ana karsaning nata, kudu sumarah ambodho, saature mung tumadhah, andherek sakarsendra, karana Sri Naraprabu, kawasa sung pejah gesang.

Pupuh 07

Kudu tuhu angastuti, santa susetya ing driya, nalangsa srah trus atine, rumangsaa yen kawula, kapurba kawasesa, marang panjenengane Ratu, ngarasaa tan darbe gesang.

Pupuh 08

Den mantep tumekeng pati, nglabuhi karsa Narendra, kang tanpa mangsa kalane, dene ta pranatanira, lamun sinihan Nata, yaiku lamun den utus, datansah inga lembana.

Pupuh 09

Lan kang dadi tandha yekti, katrimanya dinuta, sring tampi ganjaran Katong, ananging yen wus mangkana, away sira sembnrana, tyas nulya apasang surut, lire pasang surut ika.

Pupuh 10

Sumanggemira ing kardi, sregep nuli salewengan, amalincur klencar-klencer, ngendelken yen wus katrima, iku away mangkana, karana asihing Ratu, tan keni ingandelena.

Pupuh 11

Wit yen ana karseng aji,akarya pasangan coba, den awas ing pamawase, lir dhadhalang mulat wayang, solahe gung kawangwang, tansah winaspadeng semu, mrih sumurup kurseng Nata.

Pupuh 12

Yen ana pasangan batin, arungsit tan kawistara, sejate wus den eler, gumelar neng ngarsanira, iku dipun prayitna, yen sira nora sumurup, yekti kalebu pasangan.

Pupuh  13

Wit sira kalentu tampi, tan wruh ing cipta sasmita, saking samar panamure, tan tampi liringing netya, wekasan kadrawasan, andaleya kadalarung, kasluru keneng pasangan.

Pupuh 14

Labane lena ing budi, dadi kalebu loropan, saking kalimput karepe, manawa angandelana, dennya teguh wantala, malah katon mudha punggung, padha lan kang kacacadan.

Pupuh 15

Paran denira dumugi, kang dadi sedyaningdriya, dening tansah kandheg tyase, kadhung kendel ing dadalan, tan kaju sejanira, tan ngestokken agnyeng Ratu, katungkul angaku wignya.

Pupuh 16

Beda kang mantep ing budi, cinoba datan tumama, mung mantheng ing pangesthine, pangarsa arsaning karsa, sihing Sri Naranata, kang tumerah ywa kalentu, trus saking titi pariksa.

Pupuh 17

Wit saking sampun udani, kalamun jeng Sri Pamasa, kang kawasa miseseng reh, marmanta kudu waspada, ngati-ati ing tingkah, tyas suka sungkem sumungku, mung setya tuhu ing driya.

Pupuh 18

Yen anuju amarengi, wruh kedhap kilating Nata, ulatira den asareh, nampani dhawuh sasmita, den cundhuk sandhakira, tindakira kang tinanduk, ngungingaken ing Narendra.

Pupuh 19     

Den asumeh pasmon manis, ing semu kang sumaringah, samun nanging mrih kongase, wit lamun tan kauningan, iku sami kewala, lawan kang tan wruh ing semu, wit wuwuse salah rasa.

Pupuh  20

Dene lamun wurung bangkit, angadu lungiding karsa, luwung tumungkula bae, lawan tyas tajem jatmika, ywa gingsir neng ngarsendra, den kadi ujwalanipun, dahana muruh gumebyar.

Pupuh 21

Supadya katrahan ing sih, sihing Gusti kang wlas tresna, mring dasih kang ngestokake, marmanta manawa ana, sayogyanya den sumurup, kang adya jalaranya.

Pupuh 22

Lan margane kang tan tuk sih, wit iku ingkang minangka, susuluh ingkang katongton, nedahaken basa sambawa, ana bebasanira, tan ana we mili nungsung, mangkana traping suwita.

Pupuh 23

Myang dasih yekti tan bangkit, sawala karseng Narendra, pan muhung kedah andherek, lumiring sakarseng Nata, upamanya mangkana, kadya wayang kang amuwus, sayekti mawa imbalan.

Pupuh 24

Pra priyayi snagara, ingkang mangka kelinira, wayang kang nulat solahe, kuciwane wong suwita, lamun kesed leleda, salewengan tan tuwajuh, wadine ingkang mangkana.

Pupuh 25

Saking datan niniteni, tan wruh teraping watara, tansah ngumbar swara rame, ngawur pelenging wardaya, ura ukaranira, awit kadhinginan tuwuh, rumangsa yen wus kepama.

Pupuh 26

Tur durung mantra udani, teraping kang lukirarja, kasusu kuminter tyase, paranta margane tampa, sihing Sri Naranata, tangeh yen wusananipun, umanggiha yogyatama.

Pupuh 27

Yektine arang kang bangkit, kang awas wosing pamawas, kaya kang kawuwus kabeh, yen tan antuk wahyuning Hyang, trahing lelatur kadar, yektine durung amangguh, wong waskitha tanpa tapa.

Pupuh 28

Kajaba mung Kanjeng Nabi, Mukhamad Nayakaningrat, kang tuhu dutaning Manon, yen satedhak turunira, praptaning jaman mangkya, wastu tan ana kang tiru, yen tan tapa puruhita.

Pupuh 29

Marmanta wong ngawulaji, ywan ingandel ywa daluya, ingandel iku keh lire, ana ingandel wanodya, ingandel rajabrana, ingandel baya pakewuh, myang ingandel ulah budaya.

Pupuh 30     

Muwah ingandel lulungit, tata krama kadyatmikan, anatapi kabisane, lamun ingandel wanodya, den kadya tigan gesang, iyeku tekading kalbu, meneng lir wong binicihan.

Pupuh 31

Rumeksane ing pawestri, ywa pegat santa susetya, prapting pati linakon, yen ngantya anglakonana, purun nyidra asmara, lamun tan mangkana wastu, ambalela pangawulan.

Pupuh 32

Myang sarowanging dadasih, temah tan ana pracaya, wit ugering switeng Katong, anetepi tata krama, muwah temening dirya, dene ta sira kalamun, den andel ing rajabrana.

Pupuh  33

Dipun bisaa mamardi, undhaking ngarta utawa, anunular nangkarake, myang tiyasira den narima, sadhakunta priyangga, yen bangkit mangkana wastu, antuk sihing Sri Narendra.

Pupuh 34

Dene sira tan bangkit, anindakken kang mangkana, amung calangana bae, yen ana karsaning Nata, manawa kukurangan, den lakonana saestu, adol suta rabinira.

Pupuh 35

Supayanira sang aji, away kacuwan ing karsa, ing wekasan sang akatong, aniteni jroning nala, lamun tuhu ing dirya, dene ta yen sira anggung, mijilaken kagungan Nata.

 

M I J I L

Pupuh 01

Yeku tetep wong murka sawukir, yen sira mangkono, iya mangsa den andela maneh, babasane sapa ta kang bangkit, amareki kori, myang warangsa anggung.

Pupuh 02

Kumarenges gayami ngucemil, ri ratri tan wong, saking ngendi bisane ing tembe, awidada dennya switeng Gusti, lan maning manawi, piniteyeng Ratu.

Pupuh 03

Ulah budi udaling lulungit, sira den waspaos, kudu awas waskitha ing tyas, wruh samuning panuksma kang remit, saduning ripu dur.

Pupuh 04

Away pegat labete ing budi, den ategen tanggon, lokonana lan mati ragane, den mindeng semadi, sinaua lampus.

Pupuh 05

Myang wiweka pratikel ing kapti, matrapken pirantos, mrih asoring mungsuh kang ngrabaseng, praja nata dennya rampung-ramping, den bangkit nampani, sasmitaning Ratu.

Pupuh 07

Yeku ingkang datansah ingeksi, mawas ing pasamon, purwa madya prapteng wekasane, aywa kongsi kalimput ing kapti, nadyan tan wus wasis, saniskareng kawruh.

Pupuh 08

Durung tamtu katarimeng Gusti, yen sira durung wroh, ing sakarsa-karsaning Pamase, lir manekung amesu samadi, den kongsi udani, Dating Hyang Maha Agung.

Pupuh 09

Kongsi prapteng wekasane kaeksi, karsaning Hyang Manon, pindha carma ingukir bineber, munggwing kelir den kongsi udani, sasolahing ringgit, away sah dinulu.

Pupuh 10

Dene ingkang sinrahan lulungit, mardaweng lalagon, purwanira datan ana maneh, amung saking kidungan kakawin, sira den trenasih, kadya mring sadulur.

Pupuh 11

Mrih tumanja gwanira jarwani, rarasing kang raos, lageyane lalagon den ngentek, sarekaning rumpakan mangerti, rakite respati, memes manis arum.

Pupuh12

Wruh samaring ukara kang repit, lan namun pasemon, traping kuwi den kadi anggite, ri sang Widhayaka ing Kadhiri, yen mangkana yekti, antuk sihing Ratu.

Pupuh 13

Marmanira Sang Prabu asung sih, wit saking cumondhong, lineganan sagung panggalihe, yen mangkana ngaurip puniki, pan luwih prayogi, ngangkah amrih cukup.

Pupuh 14

Wiwitane ywa tilar taberi, tlaten takon tiro, ing wusana utama dadine, lna mamriha alusing budi, trus pamuwus manis, nging tyas ywas katungkul.

Pupuh 15

Suka-suka pepeka ing kapti, satemah tanpadon, dene weweka prayitna jro tyase, upamine wong anumpet sari, nadyan lueih remit, makasih kongas arum.

Pupuh 16

Myang patraping met yudanagari, yeka kapregok, apagut tan ulat pakewede, tan wruh moring wicara kang werit, lan keclaping liring, manambunging tembung.

Pupuh 17

Ing wusana raosing ngling, temah karya ewoh, mring kang samya awawan giname, de kang dadi kuciwaning abdi, bilih tuna budi, bodho buteng pengung.

Pupuh 18

Dupi aneng ngabyantareng Gusti, kalantur andongong, saking sanget kalimput tyas supe, awit dening kamurkaning kapti, wekasan ginalih, daluya balilu.

Pupuh 19

Marma den wruh traping ngawula ji, ing tyas den mirantos, ngilangena saserik ing ngabeh, ngayemana manahing sasami, sasmining ngabdi, prihen raket rukun.

Pupuh 20

Ngilangana kamurkaning kapti, den sumeh ing pasmon, neng pasamuwan den sareh arereh, mung mahyakra saliring weweling, myang pali pepeling, wuwulang linuhung.

Pupuh 21

Lan agunging kabisan binudi, dimene dumados, tutuladhan sumrambahing ngakeh, yen mengkono para kang miyarsi, yekti samya asih, kelu kapiluyu.

Pupuh 22

Kabeh tresna nganggep bapa bibi, nadyan sang akatong, muwah para putra santanane, samya rena wekasan ulas asih, sadasih pinurih, samya angguguru.

Pupuh 24

Kang mangkana punika sayekti, tansah kapanujon, ing sasama samya resep tyase, nadyan ana ing liyan nagari, akeh kang samya sih, seneng anunungsung.

Pupuh 25

Pra linangkung muwah among tani, ingkang andhap asor, ingesoran sasolah bawane, anoraga dening anuruti, saosiking janmi, lawan wacana.

Pupuh 26

Myang menaki tyasira sasami, sinamun ing pasmon, saking sampun sugih aksamane, atemahan amung angayemi, manhing sasami, samaning tumuwuh.

Рupuh 27

Lawan maning yen sira wus bangkit, karya sukaning wong, myang galihing bangsa luhur kabeh, tetep dadi tuking tata krami, wus pantes linuri, ginugu tiniru.

Рupuh 28

Ginaguru prapteng wuri-wuri, wuruke linakon, dene ingkang minangka wisane, ulah budi tanduk kang sarwedi, iku lamun pamrih, remen reh tan ayu.

Рupuh 29

Solah tingkah karem tyas tan yukti, satemah salah ton, tilar tata kramane rinemeh, yen mangkana wekasaning wuri, tan wun sira keni, kinembong ambeg dur.

 

D U R MA

Рupuh 01

Beda lamun terahing bangsa berbudaya, budiman tyas mumpuni, pucaking acala, kang langkung inggilira, muwah labeting udadi, maksih kawuryan, saking mandrawa keksi.

Рupuh 02

Warnanira kang sajati kasatmata, balik wadining janmi, ingkang sinimpenan, ing manah tan kawuryan, datan kena den jajagi, saking jronira, wujude tan kaeksi.

Рupuh 03

Ewadene kang wus waspada ing tingal, putus ing sambang liring, bangkit angigira, saking duga prayoga, jinaga panduking liring, ywa nganti gita, winawas kang sayekti.

Рupuh 04

Dene kongsi wikan wigatining karsa, saking puntoning kapti, temah kawistara, saking liringing netya, kang piningit samya keksi, terang tan samar, pamore ing ngaremit.

Рupuh 05

Kang mangkana ingaran yudanagara, paguting sabda gati, aneng pasewakan, yen wus bangkit mangkana, sasat bisa anguwasi, mapuning mengsah, pasaning byuha wasis.

Рupuh 06

Karya wingwiran gelaring kang ripulardi, saingga jinemparing, jejel ing ngawiyat, sumriwet tanpa kendhat, terus sadhasaring bumi, kebak kebekan, culing warastra lungit.

Рupuh 07

Tumaning warastra tan kawistara, tutune amratani, dening kagunturan, jemparing sabdatama, tumana lumintu mintir, entaring gita, sumawur nuju kapti.

Рupuh 08

Ing atemah mimbuhi busaneng cipta, dadi rahayu budi, pasanging graita, sumringah semunira, panduking kang sabda sidi, widada dadya, weganing tyas basuki.

Рupuh 09

Pan mangkana wahyaning kang sabdatama, dadi busaneng dhiri, graita raharja, pindha kang makutha mas, sumehing pasemon kadi, jajamangira, kalung gelang susumping.

Рupuh 10

Saking bangkit tanduking dora sambada, wahyaning kang lulungit, winor ing wuwulang, denira wus rumantya, samapta sajroning kapti, pindha kalpika, nulya wiyosing angling.

Рupuh 11

Lir lepasing warastra penuh ing wiyata, tumpa-tumpa tanpa wis, lir atep maatap, dennya arsa nuju prana, anglir sumawuring riris, angalap jiwa, saking prabawa mijil.

Рupuh 12

Kang kaprana syuh rempu tanpa kukupan , kebeh lebur kabesmi, kang kaambah rebah, kawur kewran kasrakat, lebet katuju ing liring, lir ron kanginan, tawur ruruh ing siti.

Рupuh 13

Pan mangkana pamawasing panengeran, yen wus sampurna yekti, lir tinut maruta, aparan tinupiksa, tankewran wuryaning kapti, kabeh karoban, purbaning budaya di.

Рupuh 14

Panengeran dibya sakti kang sanyata, mungguhing sujanadi, mung rahayu budya, wit iku dadinira, akarya arjaning bumi, muwaha kawasa, nganglangi sakeh westhi.

Рupuh 15

Lamun bangkit ambabar ing pangambaran, kang kambah tanpa dadi, lebur kabarasat, syuh sirna tanpa rupa, karampeting warastra di, sanjata cipta, temah bangkit jajagi.

Рupuh 16

Atining lyan tilar tilas katemenan, kang samya den jajagi, kajog kajatinira, lir pejah sanalika, saking wus sarwa katitih, soring prabawa, sedyane tanpa dadi.

Рupuh 17

Nanging janma ingkang mangkana punika, dhasare tuna budi, kaduk kaladurta, yen linuhur wicara, malah melur lir pinulir, apalintiran, gumeter tyas kuwatir.

Рupuh 18

Manahira anggaragapa galigapan, anglengger tan bisa ngling, parandene meksa, darbe cipta kawana, minggah pasewakan aji, nging tan uninga, mati kaesi-esi.

Рupuh 19

Marmanira kaki lamun amicara, arahan den patitis, trusna ing sasmita, pasanging ciptamaya, den anteng ing ngulat wening, lawan amawas, wose kang wawanangling.

Рupuh 20

Sapa ngarsa peten panujuning driya, wuwusira den aris, angon malakala, nurut caraning kana, yen wacana lan wong tani, rinesepana, tata caraning desi.

Рupuh 21

Pan mangkana laksaitaning pra sujana, sanggongon nora lali, masang paramatara, kinira sawawratnya, yen lyan janma kurang budi, katandukana, sapangkate ywa luwih.

Рupuh 22

Lamun lawan wong tani angrasanana, tanem tuwuh tanapi, parabaoting karya, garu walukunira, marmane wong ulah budi, anunulada, surasaning kinteki.

Рupuh 23

Nisisastra turuten sawasitanya, ambeging sujana di, iku kudu bisa, met tyase wong sapraja, mrih rumesep den necami, tyase sadaya, supaya mucung sami.

 

P U C U N G

Рupuh 01

Kang sinebut, ing gesang ambeg linuhung, kang wus tanpa sama, iya iku wong kang bangkit, amenaki manahe sasama-sama.

Рupuh 02

Saminipun, kawulwng Hyang kang tumuwuh, kabeh ywa binada, anancepna welas asih, mring wong tuwa kang ajompo tanpa daya.

Рupuh 03

Malihipun, lare lola kawlas ayun, myang pekir kasiyan, para papa anak yatim, openana pancinen sakwasanira.

Рupuh 04

Mring wong luput, den agung apuranipun, manungsa sapraja, paten tyase supadya sih, pan mangkana wosing tapa kang sanyata.

Рupuh 05

Yen amuwus, ywa umres rame kumruwuk, brabah kabrayan, lir menco ngoceh ngacuwis, menek lali kalimput kehing wicara.

Рupuh 06

Nora weruh, wosing rasa kang winuwus, tyase katambetan, tan uninga liring, lena weya pamawasing ciptamaya.

Рupuh 07

Dene lamun, tan miraos yen amuwus, luwung umendela, anging ingkang ngemu wingit, myang den dumeh ing pasmon semu dyatmika.

Рupuh 08

Yen nengipun, alegog-legog lir tugu, basengut kang ulat, pasmon semu nginggit-inggit, yen winulat nyenyengit tan malat driya.

Рupuh 09

Kang kadyaku, saengggon-enggon kadalu, ngregedi paningal, nora ngresepake ati, nora patut winor aneng pasamuwan.

Рupuh 10

Wong amuwus, aneng pasamuan agung, yeka den sembada, sakedale den patitis, mengetana warahe Panitisastra.

Рupuh 11

Kang kalebu, musthikaning ratpuniku, sujanma kang bisa, ngarah-arah wahyaning ngling, yetinira aneng ngulat kawistara.

Рupuh 12

Ulat iku, nampani rasaning kalbu, wahyaning wacana, pareng lan netya kaeksi, kang waspada wruh pamoring pasang cipta.

Рupuh 13

Milanipun, sang Widhayaka ing dungu, kalangkung waskitha, uninga salwiring wadi, saking sampun putus ing cipta sasmita.

Рupuh 14

Wit wosipun, ngagesang raosing kalbu, kumedah sinihin, ing sasamaning dumadi, nging purwanya sinihan samaning janma.

Рupuh 15

Iku dudu, sira asiha rumuhun, kang mangka lantaran, kudu bangkit miraketi, mring sabarang kang kapyarsa katingalan.

Рupuh16

Iya iku, kang mangka pangilonipun, bangkita ambirat, ingkang mawuryan ing dhiri, animakna panacad maring sasama, kabeh mau, tepakna ing sariramu, paran bedanira, kalamun sira mageksi, solah bawa kang ngewani lawan sira.

Pupuh 17

Nadyan Ratu, ya tan ana paenipun, nanging Sri Narendra, iku pangiloning bumi, enggonira ngimpuni sihing manungsa.

Pupuh 18

Mapan sampun, panjenengan sang aprabu, sinebut Narendra, Ratuning kang tata krami, awit dennya amenaki tyasing janma.

Pupuh 19

Kang kawengku, sajagad sru kapiluyu, kelu angawula, labet piniluta ing sih, ing wusana penuh aneng pasewakan.

Pupuh 20

Milanipun, bangkit nentremaken kayun, saking anggerina, bangkir mrih arjaning bumi, de genira angraharjakken bawana.

Pupuh 21

Wit genipun, anggung anggelar wuwuruk, wuwulang ing kuna, tinulad linuri-luri, winarahken lawan manising wacana.

Pupuh 22

Kanthi alus, raras aris wahyeng wuwus, winantu santosa, ing tyas nityasa prihatin, sing dennyarsa amamyu ayuningrat.

Pupuh 23

Yeku ratu, tetap kawawah amengku, murba maisesa, sesining kang bumi-bumi, wibawanya mrabawani sabawana.

Pupuh 24

Trusing kayun, sih marma mring kawlas-ayun, mring pekir kasiyan, para papa anak yatim, wong pariman pinupu lan ingopenan.

Pupuh 25

Para pandung, dursila binujung-bujung, susukering jagad, sinrang siningkerken tebih, para cidra doracara pnisesa.

Pupuh 26

Pinrih ayu, maria ilaku dudu, dada santa setya, yen meksih meksa tan yukti, pinrawasa siyasate sinangetan.

Pupuh  27

Sang sinuwun, denira matrapken kukum, adil awarata, prasasat sa, odra agni, nadyan aneng siluk sungil kawasesa.

Pupuh 28

Kang tinuju, sangganing kang laku dudu, tan ana sawala, ing annyeng Sri Narpati, saking adil traping kang pidana dhendha.

Pupuh 29

Temahipun, satata mintir lumintu, sakehing tumitah, winruhken ing tata krami, asatemah samya tut nurut tapsila.

Pupuh 30

Paminipun, acucundhuk sekar arum, gung kongas mengambar, mitonken warnaning sami, sumawuring jagad pindha tirtamarta.

Pupuh 31

Sagungipun, kang sinung wulang wuwuruk, wineruhken marang, salwiring kang para wadi, samya sayuk yek rumeksa arjeng praja.

Pupuh 32

Wit sang Ratu, kang dadya esthining kalbu, mung arjaning jagad, kagunan wolung prakawis, gung ginelung gumeleng dadya sajuga.

Pupuh 33

Kang ginilut, tinulat-tulat tinurut, warah wurukira, Sri Rama Wijaya nguni, mring kang ari sang Gunawan Wibisana.

Pupuh 34

Rinten dalu, ameleng kagunan wolu, ginunem ginulang, ginilut tan kena lali, saben dina mung angesthi Asthabrata.

Pupuh 35

Kang rumuhun, anulat lampahipun, Hyang Endra Bathara, anggung angglar tata krami, maring janma sajagad rat pramudhita.

Pupuh 36

Tandukipun, tinindakken mrih pakantuk, ing pangreksanira, lan para paramartaning kapti, kinanthenan lumintuning dana boja.

 

K I N A N T H I

Pupuh 01

Mangkya gantya lamapahipun, Sang Hyang Yama kang kaesthi, anggung angglar dihendhakrama, mring para duskarta juti, sagung susukering jagad, winisesa tanpa pilih.

Pupuh 02

Sanadyan sanak sadulur, yen durjana den pateni, saari ratri nora sah, titipriksa ngosak-asik, salwiring kang solah salah, tinelasan tanpa lirip.

Pupuh 03

Ing ngungsir sapurug-purug, yen wus kacandhak ginitik, jinejak jangga tinigas, sagunging duskarta juti, sirna lebur kabara sat, karampasan tumpes tapis.

Pupuh 04

Bebas lir binesmeng latu, mangkya lampah kang kaping tri, ambege Bathara Surya, gung nununtun tyasing janmi, upamia ngingsep toya, nadyan wanter ing pakarti.

Pupuh 05

Tan karaos asatipun, saking patrap rereh ririh, ngarah-arah kasena, pangingsepe lawan aris, yen ana mungsuh kajarah, soring prang madyaning jurit.

Pupuh 06

Piniluta lampahipun, rinemih ingarih-arih, mrih trapsila tan katawis, mangkana Bathara Surya, kramaning mangreh dumadi.

Pupuh 07

Mangkya lampah kaping catur, Hyang Candra ingkang kaesthi, maratakken paramarta, anggung karya sukeng ngati, mring janma sanusa pada, pinardi mardaweng budi.

Pupuh 08

Pamardine tung-tung guyu, winor ing liring pakarti, rum manis ing pangandika, winengan alusing galih, tan siwah Bathara Endra, denira menak ing kapti.

Pupuh 09

Kaloka kalangkung-langkung, Sang Hyang Candra dennya bangkit, karya gambiraning driya, weh suka bingahing kapti, wekasan akarya setya, tuhuning tyas wong sabumi.

Pupuh 10

Kang kaping lima winuwus, Sang Hyang Bayu kang kaesthi, sampurnaning pangawikan, anggung amawang salwiring, solah bawaning bawana, wruh budining wong sabumi.

Pupuh 11

Mawas saraosing kalbu, wekasan bangkit mangeksi, datan keni tiningalan, saking sanget alus aris, liringing netya kawuryan, amung sumeh masmu manis.

Pupuh12

Lila legawa ing kalbu, mrih suka lumintu-minti, andina-dina dadana, wijiling rajabranadi, lir banjir amber balabar, angeberi wong sabumi.

Pupuh 13

Tyasnya suka tanpa rengu, rinegatken nora serik, mung tansah asung aksama, maring sagung sarwa sisip, wekasan saisining rat, sekunging tyas sumungku sih.

Pupuh 14

Kang kaping nem lampahipun, Sang Hyang Kuwera ing nguni, anggung dennya abojana, mamrih arjaning nagari, tansah amenaki manah, datan kemba saben ari.

Pupuh 15

Rumeksa santosanipun, bangkita sapraja sami, mamrih kawruh kasunyatan, wruh purwaning dumadi, ywa katungkul suka-suka, neng nuspada tan lami.

Pupuh 16

Ing satemah sirna lampus, maranta yen tan pinikir, marmanta Sang Hyang Kuwera, tansah prihatos ing kapti, saari-ari tan kendhat, anggusti kang sarwa gaib.

Pupuh 17

Ingkang kaping pitu, Hyang baruna kang kaesthi, anggung amusthi warastra, jemparing pamunah westhi, ambirat susukering kapti.

Pupuh 18

Tan ana baya pakewuh, gampil ingkang sarwa rumpil, muwah lamun sarasehan, lawan kang para winasis, kewraning driya tan merang, sinrahken mring pra binangkit.

Pupuh 19

Anggung denira manimpun, sagung kagunaning janmi, nadyan kang tan mrih arjeng rat, pinarsudi mrih udani, wekasaning Asthabrata, iku kang tansah kaesthi.

Pupuh 20

Warnanen kang lampah wolu, ambegge Hyang Brahma nguni, anggung anggesengi mengsah, winasesa tumpek tapis, kang lumawan kaprawasa, lwir sardula mangsa daging.

Pupuh  21

Marab-marab urubipun, kumrangsang ngrusak weweri, winantu ing puja mantra, mawas wrate wong sabumi, saking dennya rumakseng rat, pinardi lang karsaning budi.

Pupuh  22

Lawan santosaning kalbu, datan pedhot kadyangganing, tepange punang kalpika, tan kongsi renggang saweni, dennya mrih raharjaning rat, tan pegat saari-ratri.

 

M E G A T R U H

Pupuh 01

Purna punang panilasing lampah wolu, marmanta ywa kongsi lirip, pamiriping kang kasebut, ing ibarat Serat Sruti, peten raosing kemawon.

Pupuh  02

Den aweruh ing sakedhap kilatipun, ywa malih bangsa Islami, ingkang tinitah linuhung, nadyan ingkang para kapir, tansah sami met pangilon.

Pupuh 03

Samya nulad trapsilaning lampah wolu, kadya kang kawahyeng ngarsi, paranta darunanipun, yen karosa lan wong kapir, myang pra Budha kang mangkono.

Pupuh 04

Awit Islam ingkang kalangkung linuhung, baya ta linuwih-luwih, denira angimpun kawruh, kang mrih ayu lair batin, wit luwih mulya kinalot.

Pupuh 05

Amangsuli wasitaning pakarti nung, wajibing pra senapati, mandhegani ing ngaPupuh, punika mangka Maharsi, muji arjaning palugon.

Pupuh 06

Nora pegat dennya nggulang anggelung, anggalih gelaring jurit, wit dene sampun kasebut, luhuring ngatapa yekti, mung senapatyeng prang popor.

Pupuh 10

Awit kang nyata legaweng kalbu, lilia tumekaning pati, tan ketang toh taker marus, swami suta tan tinolih, mung patine kang katongton.

Pupuh 11

Milanipun tapaning prajurit punjul, ngungkuli tapaning resi, ta tapaking pakewuh, munggwing graning ngarsa wesi, sinembah madyeng palugon.

Pupuh 12

Lawan malih manawi amangun Pupuh, mamrih ungguling ngajurit, den waspada pandukipun, bubukanira ing ngarsi, antuking marga kinaot.

Pupuh 13

Wiwitipun tarlen saking sarwa weruh, ingan ingering kang margi, ainartan setya rahayu, den panggah away gumingsir, antepana prapteng layon.

Pupuh 14

Ing ngayuda ywa keneng medaning kalbu, ing satemah bilaeni, yekti agung bekanipun, den apanggah ing palinggih, legawa ing palugon.

Pupuh 15

Nadyan ana jemparing maewu-ewu, yen sedya rahayu budi, dalah layu bul-umbul, banderanira tan sebit, milu rinekseng Hyang Manon.

Pupuh 16

Purwanipun prapteng tempuh ing ngaPupuh, away kongsi andhingini, sanadyan nempuh rumuhun, yen wus tinetegan wajib, lumawana nora awon.

Pupuh 17

Tandukira aneng sangarsaning mungsuh, away anyaruwe wengis, rame susumbar kumruwuk, murih kapiyarseng aji, ingalema sang akatong.

Pupuh 18

Kang mengkono iku tingkah nora mungguh, menggah patraping prajurit, luwih maning pra panganjur, mamriha jejer utami, utamane neng palugon.

Pupuh 19

Senapati angagem jemparing luhung, neng paprangan silih ungkih, sarta tansah ababantu, awrate kang aneng ngarsi, rumeksa ywa kongsi kasor.

Pupuh 20

Paguting prang animakena pakewuh, saglaring mungsuh tan wigih, mangkono mungguhing Ratu, tan kewran anata baris, mamrih ayuning palugon.

Pupuh 21

Para mantri pinamakena ing pungkur, tan patya keh kang tinindhih, mung kang ngayap sang aprabu, kang samapta amiranti, tyas teteg angatos-atos.

Pupuh  22

Myang ngulatken prajurit kang samya magut, yen ana ingkang katitih, kengser kasrakating Pupuh, Sri Naranata tumilu, matak wadyan mrih rumantos.

Pupuh  23

Lan prajurit kapalan kinen tutulung, biyantu ingkang kalindhih, ambanjel mring kang toh lampus, lamun mangkana sayekti, kontap kotamaning katong.

Pupuh 24

Tetep mantep tapa munggwing pucukipun, wukir warastra sayekti, saking sih mring pra tumuwuh, tan keguh tumekeng pati, labuh kang mantep prang popor.

Pupuh 25

Lawan sampun uninga sajatosipun, pruba waseseng dumadi, datan ana lara lampus, mung urip tan owah gingsir, langgeng anunggil Hyang Manon.

Pupuh 26

Lan lugiding sanjata sampun kaetung, ywa rumasa away lalis, ngandela mrang Hyang Agung, saestu laraping jemparing, tan kongsi prapta ing ngenggon.

Pupuh 27

Tumamaa ing angga kalis ing tatu, tuwin kang arsa mamati, tan kawasa karya lampus, ila-ila nguni-nguni, tuladan kang wus kalakon.

Pupuh 28

Sapa ingkang ing tyas arsa karya lampus, yaktyantuk gantungan pati, kang weh lara keneng rapuh, kabeh tingkahing ngaurip, yekti walesan kemawon.

Pupuh 29

Dene nistha madya utamaning wadu, kang samya pinangkat mantri, yeka yen janma karuhun, mangkana ingkang winarni, nisthaning mantri kacriyos.

Pupuh 30

Yen umangsah ing aprang mati rumuhun, wadyabanira maksih, kari neng paprangan campuh, madyaning kang para mantri, lamun angereni layon.

Pupuh 31

Utamane yena mati pareng gempur, sawadyane tumpes tapis, mangka kala ing dangu, nanging lamun jaman mangkin, para mantri tan kacriyos.

Pupuh 32

Milanipun caraning jaman rumuhun, kathah ingkang para mantri, mangsah prang pejah rumuhun, dene kang mangkana yekti, lamun tinulat pakewoh.

Pupuh 33

Wit wadyanya pindha kuthuk ting carangkuk, tinilar ing rena anis, apuwara tanpa tuju, lir kalidamar ing nagri, muhung tumindak sapakon.

Pupuh 34

Tanpa budi amardi dayaning kalbu, ing wekasan nguciwani, keh wuwulang duking dangu, kang samya kawrat ing tulis, amamarah mrih kinaot.

Pupuh 35

Bab ing nistha madya myang kotamanipun, para mantri lir ing ngarsi, kang manurat tan anggayuh, apawadan tan udani, mring kwehing kintaka kaot.

Pupuh 36

Mangkya lamun samya kapaudyen kayun, kaparenga nguningani, nistha utamaning idup, myang wrin purwaning dumadi, mring widada prating don.

Pupuh 37

Nupiksaa salwiring serat wuwuruk, lan nitia Nitisruti, ewadene tamtunipun, ya maksih ginuyweng janmi, dening kathahing punang wong.

Pupuh 38

Yektinipun pakewet kalangkung-langkung, buka tyase wong sabumi, ewuhaya ing panuju, badane pribadi tan wrin, saking rungsiting suraos.

Pupuh 39

Milanipun pinunggel wahyaning wuruk, ingkang karsa angawruhi, sasolah baweng tumuwuh, wit dening ingkang manggupit, korup ing karena wuron.

Pupuh 40

Ing wekasan kang dipun yektosi muhung, pratingkah kang datan yukti, wit dening dahat kalimput, mring pakartining dumadi, babagan nembah Hyang Manon.

Pupuh 41

Awit saking tan uninga dunungipun, ingkang wajib den astuti, wekasan nalangseng kalbu, narimah amung mamuji, datan pegat praptaning don.

Pupuh  42

Purna punang panulating supatrayu, tinengeran Srat Nitisruti, ing ri Sukra lek ping pitu, candra Sela Jimakir, Nir wiyasa srireng Manon, 1860.

Imajiner Nuswantoro