LELUNGIDAN (KATA MUNTIARA JAWA)

 

LELUNGIDAN 

(KATA MUNTIARA JAWA)

BASA LELUNGIDAN (Kata Mutiara)

Aja dumeh !

Aja gampang precaya amarga gampang diapusi.

Aja ndakwa wong sing ora ana!

Aja ndeleng sapa kang ngomong nanging delengen lan rungokna apa kang dikandhakake.

Aja ngandhakake apa bae kang ora kokngerteni!

Aja seneng najad yen ora seneng dicacad.

Aku iki sapa, aku iki apa? Kawruhana!

 

Bares, beres.

Becik ketitik ala ketara.

Becik nacada cacadmu dhewe!

Beda kulit beda anggit.

Begja-begjaning kang lali, isih begja kang eling lan waspada.

 

Cacade dhewe ora tau katon?

Cag-ceg sauger cocog.

Calon durung mesthi klakon.

Carane sinau iya kudu disinau.

Cipta, rasa, karsa, lan daya kudu saeka.

 

Dadia ragi sarta uyahing bebrayan!

Darma bektimu apa? Takona marang awakmu dhewe!

Den bisa ajur-ajer.

Dhalang mangsa kuranga lakon.

Dhasare kawruh iku ora pracaya. Dhasare agama: pracaya

Dhasare manungsa iku kinodrat becik. Buktine emoh diarani ala.

Dhasaring ngaurip iku gotong-royong.

Dhasaring tresna: Katresnan.

Dipikir, ditandangi, didhadhagi.

Duwe sedya becik ora enggal koktindakake padha karo ndeder wiji laraning ati.

 

Gajah mati ninggal gadhing, manungsa mati ninggal aran.

Gemi iku becik. Mung gemining wong cethil iku kang ora becik.

Gunakna tepa slira!

Guru. Digugyu? Ditiru?

 

Ing ngarsa sung tuladha. Ing madya mangun karsa. Tut wuri handayani.

Jangkamu jangkahen!

Jare njaluk digugu, lha kok goroh?

Jeneng tresna kudu wani nglabuhi lara lan sangsara.

Jiwa kang saras dumunung ing raga kang waras.

Jun iku yen lokak, kocak-kacik.

 

Kabecikan iku tansah ana sanajan tanpa tumindak ala.

Kabeh kang lagi wiwit iku angel.

Kang wani kang wenang.

Kapinteran iku ora ana watese.

Kautaman kang kudu kokutamakake!

Kawiranganing liyan tambuhana!

Kawruhana: Hakmu apa, wajibmu apa!

Kekarepan bisa nuwuhake tumindak culika.

 

Lair iku utusaning batin.

Lamun manungsa bisa nyirnakake pangangen-angene, bisa dadi dewa.

Lembah manah gawe kuncaraning pribadi.

Lumrah yen asu gedhe menang kerahe.

Luputing liyan. Benere dhewe. Padha nggelani. Kok ora adil?

Luwih becik ngapura tinimbang dingapura.

Luwih becik weweh tinimbang diwewehi.

Luwih beciok mati tinimbang urip nanging jirih.

Luwih mbebayani mogol ing panggulawenthah tinimbang mogol ing pasinaon.

 

Mamerake pintermu padha bae mamerake bodhomu. Gemi, setiti, ngati-ati. Kudu diudi!

Mangan amrih urip, ora urip amrih mangan.

Melik nggendhong lali.

Meneng anggere menang.

Momor, momot, momong. Mesthi mikolehi.

Nandur kabecikan, panen kabecikan.

 

Nangisa sajroning seneng, ngguyua sajroning susah.

Nepsu iku abdi kang setya, bendara kang jail.

Ngajeni ing liyan ateges ngajeni awakmu dhewe.

Ngaya gelis tuwa.

Ngelihana wetengmu, waregana atimu.

Ngreti manawa ora ngreti. Sinaua!

Ngudia amrih ditiru, aja mung tiru-tiru bae.

Ngunggulake dhiri bakal diasorake, sapa andhap asor bakal diunggulake.

Nirua kang becik!

Nistha, madya, utama. Sira kudu bisa mbedakake.

Nuruta kang bener!

Nyabarake atine dhewe bae ora bisa, mendah nyabarake atining liyan.

Nyampurnakake urip klawan sucining ati.

Nyata pinter ora kuminter

Nyenyelengi. Njagani kang ora kanyana-nyana.

 

Ora bakal ana sing dilalekake, jalaran ora ana sing dipikirake.

 

Pakulinan iku kodrat kang nomer loro.

Pasinaon iku ora ana watese.

Pinuju bungah elinga susah, pinuju susah elinga bungah!

Prakara iku geni umpamane: yen wis mubal, angel panyirepe.

Prelu andhap asor, ora prelu ngasorake pribadi.

 

Rai iku pangiloning ati.

Rame ing pamrih, sepi ing pamrih. Ayo!

Ririh, rereh, ruruh. Raras.

Rumangsa pinter tandha yen bodho.

Ruwed renteging donya iki jalaran urip ora padha nindakake kabecikan.

 

Sabar, subur.

Saben dina umurmu suda sadina.

Salagi wong iku isih duwe kanca, ateges isih duwe piguna.

Salah, seleh.

Sapa gawe bakal nganggo, sapa nandur bakal ngundhuh.

Sapa siya-siya marang wektu ateges disiya-siya dening wektu.

Senenging ati ndawakake umur.

Solah bawamu minangka pratelane awakmu.

Sura jayaning kang rat syuh brastha tekaping ulah darmastuti.

Suradira jayaningrat lebur dening pangastuti.

 

Tansah ngati-atia!

Tansah was-was tandha ora saras.

Teka katol raine, lunga katon gegere.

Teka katon dhadhane, lunga katon gegere.

Theleg-theleg, ati bebeg, pikir puteg. Kudu ditumpleg.

Theng. Mantheng. Aja gojag-gajeg!

Thothok-thothoka lawang yen njaluk diwengani!

Thukna kang mathis!

Thukuling katresnan diipuk-ipuk, disirami, didhangir, dirabuk; diopeni kareben wohing ndadi.

Tulungana sing pancen butuh pitulungan!

Tumanggap becik marang liyan iku becik.

 

Ulat memanis winor ing wicara.

Urip lan pati iku siji.

 

Wani miwiti kudu wani mungkasi.

Wani urip kudu wani mati

Weruh wae dosa apa maneh nglakoni.

Witing tresna jalaran saka kulina.

Wong bodho dadi pangane wong pinter.

Wong cilaka iku suda kasile, nanging ora suda tadhahe.

Wong gedhe iku ora rumangsa gedhe.

Wong lara ngarep-arep waras. Wong waras apa pangarep-arepmu?

Wong pinter iku ora rumangsa pinter.

 

Yen kepeksa nacad, gunakna tembung manis.

Yen kepengin mukti kudu wani mati, yen kepengin mulya kudu wani rekasa.

Yen nedya sugih kudu wani mlarat.

Yen ora kokudi apa bisa dadi?

Yen ora ngreti kang ala, ora ngreti kang becik.

Yen wis janji kudu kokleksanani.

Tembung lelungidan utawa kata-kata mutiara

(Lelandhepan, Lelimbangan) Kapendhet saking Panatacara Tuwin Pamedhar Sabda anggitanipun Rama Sudhi Yatmana, 1994.

 

LELUNGIDAN – 1

Ha—– Aja ngandhakake utawa ngandhani apa bae kang ora dimangerteni.

Na—– Nandur kabecikan bakal panen kabecikan.

Ca—– Cipta, rasa, karsa, daya lan karya kudu sayeg saeka praya.

Ra—– Ruwet rentenging donya iki jalaran urip ora padha nindakake kuwajibaning urip.

Ka—– Kang wani iku kang wenang.

Da—– Duwe sedya becik ora enggal kok tindakake iku padha karo ndhedher wiji laraning ati.

Ta—– Tansah was-was tandha ora saras.

Sa—– Senennging ati ndawakake umur.

Wa—- Wong Lara ngarep-arep waras. Wong Waras apa pangarep-arepmu ?

La—– Lembah manah agawe kuncaraning diri pribadi.

Pa—– Pinuju bungah elinga susah, pinuju susah elinga bungah !

Dha— Dhedhasaring ngauri iku kudu gotong-royong.

Ja—– Jeneng tresna kudu wani nglabuhi lara lan sengsaraning urip.

Ya—- Yen wis janji kudu kokleksanani.

Nya— Nyampurnakake urip klawan sucining ati.

Ma—- Momor, momot, momong, mesthi mikolehi.

Ga—- Gemi iku becik, mung gemining wong cethil utawa kikir iku kang ora becik.

Ba—- Becik nyacada, cacadmu dhewe !

Tha— Thothok-thothoka lawang yen njaluk diwengani !

Nga— Ngunggulake diri pribadi bakal diasorake, sapa andhap asor bakal diunggulake.

 

LELUNGIDAN – 2

Ha—– Urip lan pati iku siji.

Na—– Nuruta kang bener !

Ca—– Cag-ceg sauger cocok.

Ra—– Rai iku pangiloning ati.

Ka—– Kawruhana : Hakmu apa, kawajibanmu apa ?

Da—– Denbisa ajur-ajer.

Ta—– Tumanggap becik marang liyan iku becik.

Sa—– Sabar subur.

Wa—- Witing tresna jalaran saka kulina.

La—– Luputing liyan, benering dhewe. Padha nglegane : Kok ora adil !

Pa—– Pasinaon iku ora ana cunthele.

Dha— Dhasaring kawruh : ora pracaya. Dhasaring kapracayan : pracaya.

Ja—– Jare njaluk digugu, lha kok goroh !

Ya—- Yen ora kok udi, apa bisa dadi ?

Nya— Nyenyelengi, kanggo jagan kang ora kanyana-nyana.

Ma—- Meneng anggere menang.

Ga—- Guru, digugu lan ditiru.

Ba—- Beda kulit beda anggit.

Tha— Thukna kang mathis !

Nga— Ngaya gelis tuwa.

 

LELUNGIDAN – 3

Ha—– Ing ngarsa sun tuladha, Ing madya mangun karsa, Tut wuri Handayani.

Na—– Nistha, madya, utama. Sira kudu bisa mbedakake.

Ca—– Calon, durung mesthi kelakon.

Ra—– Rumangsa pinter tandha yen bodho.

Ka—– Kwiranganing liyan tambuhana !

Da—– Dadia ragi sarta uyahing bebrayan.

Ta—– Tulungana sing pancen butuh pitulungan.

Sa—– Saben dina umurmu suda sedina.

Wa—- Wani urip kudu wani mati.

La—– Luwih mbebayani mogol ing panggulawenthah tinimbang mogol ing pasinaon.

Pa—– Prakara iku geni umpamane : yen wis mubal, angel panyirepe.

Dha— Dhasare manungsa iku kinodrat becik. buktine : emoh diarani ala.

Ja—– Jiwa kang saras dedunung ing raga kang waras.

Ya—- Yen nedya sugih, kudu wani mlarat.

Nya— Nyata, gugunen !

Ma—- Mamerake pintermu padha karo mamerake bodhomu.

Ga—- Gemi, setiti, ngati-ati. kudu diudi.

Ba—- Bares, beres.

Tha—-Thukuling katresnandiipuk-ipuk, disirami, didhangir dirabuk, diopeni, cikben wohe ndadi.

Nga— Ngajeni ing liyan ateges uga ngajeni awakmu dhewe.

 

LELUNGIDAN – 4

Ha—– Aja ndakwa wong sing ora ana !

Na—– Nepsu iku abdi kang setya, bendara kang jail.

Ca—– Carane sinau iya kudu disinau.

Ra—– Rame ing gawe, sepi ing pamrih. Ayo !!

Ka—– Kautaman kang kudu diutamakake.

Da—– Darma bektimu apa ?

Ta—– Tansah ngati-atia !

Sa—– Sapa siya-siya marang wektu ateges disiya-siya dening wektu.

Wa—–Wong gedhe iku ora rumangsa gedhe.

La—– Lumrah ing jaman biyen, Asu gedhe menang kerahe.

Pa—– Pakulinan iku kodrat kang angka loro.

Dha—-Dhasaring tresna : katresnan.

Ja—– Jangkamu jangkahen !

Ya—- Yen kapeksa nacad, nggunakake tembung manis.

Nya— Nyabarake atine dhewe wae ora bisa, mendah nyabarake atine wong liya.

Ma—- Mangan amrih urip, ora urip amrih mangan.

Ga—- Gunakna tepa slira !

Ba—–Begja-begjane kang lali, luwih begja kang eling lawan waspada.

Tha—-Theng, mantheng. Aja gojag-gajeg !

Nga—-Ngreti manawa ora ngreti. Sinaua !

 

LELUNGIDAN – 5

Ha—– Aja dumeh !

Na—– Nirua kang becik !

Ca—– Cacade dhewe ora tau katon ?

Ra—– Ririh, rereh, ruruh, raras.

Ka—– Kabeh kang lagi wiwit iku angel.

Da—– Dipikir, ditandangi, didhadhagi.

Ta—– Teka katon raine, lunga katon gegere.

Sa—– Salah seleh.

Wa—- Wong bodho dadi pangane wong pinter.

La—– Lair iku utusaning batin.

Pa—– Prelu andhap asor, ora prelu ngasorake pribadi.

Dha— Dhalang mangsa kuranga lakon.

Ja—– Jun lokak kocak-kacik.

Ya—- Yen ora ngreti kang ala, iya ora ngreti kang becik.

Nya–  Nyata pinter ora kuminter.

Ma—  Melik nggendhong lali.

Ga—- Garang garing.

Ba—- Becik ketitik, ala ketara.

Tha— Theleg-theleg. ati bebeg, pikir butheg. Kudu ditumpleg !

Nga–  Ngudia amrih ditiru, aja mung tiru-tiru bae !