RAJA-RAJA DAN PATIH KERAJAAN MAJAPAHIT
Majapahit mengundang banyak polemik, Majapahit mengundang berbagai penafsiran, Majapahit dapat mengakibatkan kekeliruan sejarah bila tidak hati-hati dalam menafsirkannya.
Polemik yang pertama muncul dan sering menimbulkan berbagai macam penafsiran adalah berkaitan dengan masalah raja-raja yang pernah memerintah Majapahit berikut dengan sosok patih Amangkubhumi yang mendampinginya. Sebenarnya dalam beberapa artikel terdahulu hal ini pernah diulas, hanya kemungkinan susunannya yang terpencar sehingga masih agak membingungkan. Oleh karenanya lewat artikel ini, saya (penulis) akan mencoba mendeskripsikannya secara sistematis.
Beberapa media elektronik baik itu Wikipedia maupun beberapa thread di Kaskus telah mendeskripsikannya, namun masih membutuhkan penjelasan secara lebih rinci lagi, hal mana dimaksudkan agar kaum muda Indonesia dapat lebih mengenal Majapahit secara lebih gamblang dan benar, serta tidak terpengaruh oleh pemberitaan-pemberitaan mereka-mereka yang kurang bertanggung-jawab dan hanya mengejar publikasi dan atau keuntungan semata.
Sumber : Uraian dari Wikipedia
Sumber : Uraian dari Kaskus pada thread budaya
Baiklah, berikut ini adalah uraian Raja-raja Majapahit berikut dengan Patih Amangkubhumi yang mendampinginya :
Nararya Sanggramawijaya yang bergelar Sri Kertarajasa Jayawardhana, memerintah dari tahun 1293 M - 1309 M.
Beliau adalah putera dari Dyah Lembu Tal, cucu dari Narasinghamurti (Mahisa Campaka), cicit dari Mahisa Wunga Teleng, keturunan dari Ken Arok dari hasil perkawinannya dengan Ken Dedes. Dengan demikian Sanggramawijaya ini jelas-jelas trah Singosari dan hal ini tidak dapat di ganggu-gugat, silsilah geneologis ini juga nyata dalam pengakuannya sendiri yang tertulis pada prasasti Kudadu berangka tahun 1294 M.
Adapun Patih Amangkubhumi yang mendampinginya adalah Pu Tambi atau yang terkenal dengan sebutan Patih Nambi. Hal ini disebutkan dalam prasasti Penanggungan berangka tahun 1296 M, sebagai berikut "Rakrian Patih : Empu Tambi ; Rakrian Patih Daha : Empu Sora ; Rakrian Demung : Empu Renteng ; Rakrian Demung Daha : Empu Rakat ; Rakrian Kanuruhan : Empu Elam ; Rakrian Rangga : Empu Sasi ; Rakrian Rangga Daha : Empu Dipa ; Rakrian Tumenggung : Empu Wahana ; Rakrian Tumenggung Daha : Empu Pamor ; Sang Nayapati : Empu Lunggah ; Sang Pranaraja : Empu Sina ; Sang Satyaguna : Empu Bango".
RAJA-RAJA DAN PATIH KERAJAAN MAJAPAHIT (2)
Jayanegara yang bergelar Sri Sundarapandyadewadhiswara nama raja bhiseka Wikramottunggadewa, yang memerintah pada tahun 1309 M sampai dengan 1328 M.
Pada prasasti Sidateka berangka tahun 1323 M dia menggunakan nama abhiseka Wiralandagopala. Namanya tercatat pertama kali pada prasasti Penanggungan berangka tahun 1296 M, yang menyebutkan bahwa ia telah menjadi raja muda di Daha, dan ketika menaiki tahta kerajaan Majapahit umurnya pada waktu itu kira-kira 15 tahun.
Jayanegara adalah putera Sanggramawijaya dari selirnya yang bernama Dara Petak (dalam kakawin Negarakertagama disebut dengan Indreswari) dan diangkat anak oleh permaisuri Tribhuwaneswari, sehingga ia berhak menyandang putera mahkota dan memperoleh daerah lungguh di Daha.
Ketika Jayanegara dinobatkan sebagai raja Majapahit, Mpu Tambi masih menjabat sebagai Patih Amangkubhumi, kemudian karena ulah Mahapati maka pada sekitar tahun 1316 M ia dilorot kedudukannya sebagai Patih Amangkubhumi, bahkan benteng pertahanannya di daerah Pajarakan dan Lumajang berhasil dihancurkan oleh tentara Majapahit di bawah kepemimpinan Mahapati. Peristiwa Lumajang ini tercatat dalam kakawin Negarakertagama dalam pupuh XLVIII/2.
Adapun pembesar-pembesar Majapahit yang ikut terbunuh dalam peristiwa Lumajang ini adalah : Pamandana, Mahisa Pawagal, Panji Anengah, Panji Samara, Panji Wiranagari, Jaran Bangkal, Jangkung, Teguh, Semi, Lasem dan Emban. Mereka semua adalah bekas pangadean (pengikut) Sanggramawijaya. Korban lainnya adalah orang-orang Lumajang pengikut Wiraraja dan Pranaraja.
Menurut penuturan Kidung Sorandaka, sehabis perang Lumajang ini, Mahapati diangkat menjadi Patih Amangkubhumi menggantikan Mpu Tambi.
Penuturan prasasti Sidateka yang berangka tahun 1323 M (yang dikeluarkan oleh Jayanegara sendiri dengan mengambil nama abhiseka Wiralandagopala) pada lempengan 6 baris 8 terbaca "...rake tuhan mapatih ring Majapahit Dyah Halayudha" artinya adalah : "Dyah Halayudha adalah patih Majapahit yang bergelar rakai".
Dengan demikian jelaslah bahwa Mahapati (yang banyak disebut dalam kitab Pararaton dan Kidung Sorandaka) adalah Dyah Halayudha sebagaimana yang diuraikan dalam prasasti Sidateka (1323 M) tersebut.
Kesimpulan yang dapat kita ambil adalah, pada awal pemerintahannya Jayanegara di dampingi oleh Patih Amangkubhuni Mpu Tambi, namun sejak tahun 1316 M beliau didampingi oleh Patih Amangkubhumi Dyah Halayudha.
RAJA-RAJA DAN PATIH KERAJAAN MAJAPAHIT (3)
Tribhuwanatunggadewi yang bergelar Tribhuwanatunggadewi Maharajasa Jayawisnuwardhani, memerintah dari tahun 1328 M sampai dengan tahun 1350 M.
Beliau adalah puteri Sanggramawijaya dari perkawinannya dengan permaisuri Gayatri (puteri raja Kertanegara dari Singosari yang gugur karena serangan Jayakatwang dari Gelang-Gelang pada tahun 1292 M). Beliau memiliki adik seorang puteri yang bernama Dyah Wiyah Rajadewi Maharajasa.
Tribhuwanatunggadewi menaiki tahta kerajaan Majapahit menggantikan Jayanegara yang telah mati dibunuh oleh Tanca (seorang dharmaputera), yang pada akhirnya mati dibunuh oleh Gajah Mada. Peristiwa pembunuhan oleh Tanca ini terjadi pada tahun 1250 Saka (1328 M).
Setelah peristiwa pembunuhan oleh Tanca inilah kemudian Tribhuwanatunggadewi menikah dengan Kertawardhana, yang dalam prasasti Trawulan berangka tahun 1358 pada lempengan I menyebutkan asal-usulnya secara panjang lebar. Dikatakan bahwa Kertawardhana adalah keturunan Bhatara Wisnuwardhana dari Singosari yang bernama Cakraiswara dan bergelar Panji Seminingrat. Oleh karenanya, baik Tribhuwanatunggadewi maupun Kertawardhana adalah sama-sama keturunan raja Singasari Wisnuwardhana.
Secara resmi Tribhuwanatunggadewi memegang pemerintahan kerajaan Majapahit segera setelah Jayanegara mangkat, dengan mengambil nama abhiseka Tribhuwanatunggadewi Jayawisnuwardhani. Hal ini terbukti dari penuturan prasasti Berumbung berangka tahun 1329M.
Kitab Pararaton menjelaskan bahwa sehabis peristiwa pembunuhan oleh Tanca, yang menjadi Patih Amangkubhumi adalah Arya Tadah. Dengan demikian pada awal masa pemerintahannya (1328 M), Tribhuwanatunggadewi didampingi oleh Patih Amangkubhumi Arya Tadah. Namun diperoleh pemberitaan bahwa sejak tahun Saka 1251 (1329 M), Arya Tadah sering sakit-sakitan, dan oleh karenanya ia sering absen menghadap Sang Rani, dan mengajukan permohonan agar dibebaskan dari jabatan Patih Amangkubhumi. Namun permintaan ini ditolak oleh Sang Rani. Sudah pasti Arya Tadah merasa bahwa ia bukan orang yang tepat untuk menduduki jabatan Patih Amangkubhumi. Selanjutnya Arya Tadah meminta Gajah Mada untuk menggantikan posisinya sebagai Patih Amangkubhumi di Majapahit, namun permintaan ini tidak segera dijawab oleh Gajah Mada.
Kita periksa sekarang, siapakah sebenarnya Patih Amangkubhumi Arya Tadah ini, karena nama itu tidak terdapat pada prasasti manapun dan hanya tercatat dalam Kitab Pararaton. Kitab Pararaton memberikan petunjuk bahwa Arya Tadah sering sakit dan mengajukan permohonan berhenti kepada Tribhuwanatunggadewi pada tahun 1329 M, yang bertepatan dengan pengeluaran prasasti Berumbung (1329 M). Prasasti tersebut tidak menyebutkan nama Arya Tadah sebagai Patih Amangkubhumi, yang tercatat pada baris kelima adalah " ...rakryan mapatih namawisita : Pu Krewes". Atas dasar uraian dari prasasti tersebut, maka dapat disimpulkan bahwa Arya Tadah (yang disebutkan dalam Kitab Pararaton) adalah identik atau sama dengan Pu Krewes (yang diuraikan dalam prasasti Berumbung).
Kesimpulannya adalah, setelah peristiwa Ra-Tanca, maka kedudukan Dyah Halayudha digantikan oleh Arya Tadah (Pu Krewes) yang menjabat sebagai Patih Amangkubhumi sejak tahun 1328 M.
Kitab Pararaton memberitahukan bahwa sehabis peristiwa Sadeng (PaSadeng) pada tahun 1331 M
RATU PATIH
Namaning Ratu
Naradipa. Têgêsipun wong kang amadhangi, wijangipun nara: uwong, dipa: padhang, dene panjênêngan ratu amadhangakên pêtênging kawula, kados ta angrawat kang acacad, tiyang malih sato, tuwin sawarnining tiyang ingkang salah kadadosan sapanunggilanipun pinaripurna, angganjar dasih ingkang kaslamêtan, marasakên ing asakit, mulyakakên ing apapa.
Naranata. Têgêsipun wong amarentah, wijangipun nara: uwong, nata: parentah.
Narapati. Têgêsipun sotyaning manusa, wijangipun nara: uwong, pati: sotya, sawênèhing sarjana ugi anêgêsi wong amarentah, wijangipun nara: uwong, pati: parentah.
Bupati. Têgêsipun marentah ing bumi, wijangipun bu: bumi, pati: parentah.
Bumipala. Têgêsipun panungguling bumi, wijangipun bumi: sampun jarwa, pala: panunggul.
Buminata. Têgêsipun amarentah ing bumi, wijangipun bumi: sampun jarwa, nata: parentah.
Prabu. Têgêsipun marabot, sawênèh anêgêsi bapa, inggih bapakaning manusa kathah, saking têmbung Arab pra Abu, têgêsipun bapa.
Katong. Têgêsipun dewa katingal.
Ratu. Têgêsipun narambahi.
Pamasa. Têgêsipun kawasa.
Hèrêyangsa. Têgêsipun piniji ing dewa, wijanganipun hèrhyang: dewa, sang: piniji.
Narpadipa. Têgêsipun kajêng adamêl padhang, wijangipun narpa: kajêng, dipa: padhang.
Aji. Têgêsipun kajèn kinawêdèn.
Raja. Têgêsipun pangagêng.
Sunan. Têgêsipun pêpundhèn.
Sinuhun. Têgêsipun ingêmbun-êmbun.
Iswara. Têgêsipun linuhur.
Narendra. Têgêsipun gêgununganing wong, wijangipun nara: uwong, endra: gunung.
Sri. Têgêsipun bagus, ayu, mila têmbung sri, kangge dhatêng sêsêbutan ratu priya ratu putri.
Mahawirya. Têgêsipun agêng luhur, wijangipun maha agêng, wirya luhur.
Pangêmpyun. Têgêsipun angaubi, utawi barukuti.
Dene ing Dewanagari, ingkang kangge inggih amung prabu, raja, ratu, nata, narendra, narpati, bilih tanah Ngarab sêsêbutanipun sultan, têgêsipun inggih botên bèntên akalihan têmbung Jawi: susuhunan utawi sinuhun, dene sêsêbutan kangjêng wênang dhatêng kakung wênang dhatêng putri, kajêngipun inggih ingkang bagus utawi ingkang ayu, têmbung ratu inggih wênang dhatêng kakung, inggih wênang dhatêng putri.
Bandara. Punika têmbung wancah, entaripun banda udara, têgêsipun: têrah têdhaking wong bôngsa agung luhur, wijangipun banda: agêng, udara: luhur.
Pramèswari. Têgêsipun langkung linuhuring èstri, wijangipun parama: linangkung, iswari: linuhuring èstri.
Pramèswara. Têgêsipun inggih sami kalihan pramèswari, anamung sastranipun ing ngajêng, pramèswarya.
Wara supadmi. Têgêsipun pangagênging garwa, wijangipun wara: pangagêng, supadmi: garwa.
Padniswara. Têgêsipun garwa ingkang linuhur, wijangipun padni: garwa, iswara: luhur.
Dayita. Têgêsipun musthikaning wadon, inggih wadon ingkang pinusthika.
Narpawadu. Têgêsipun ratuning wadon, wijangipun narpa: ratu, wadu: wadon.
Narpadayita. Têgêsipun ratu musthikaning wadon.
Narpaèstri. Têgêsipun ratu wadon, wontên malih têgês èstri jumurung, inggih punika wajibing èstri jumurung ing priya, tan kenging lênggana ing sapakèn.
Narèswari. Têgêsipun ratu dhêdhuwuraning wadon, wijangipun nara: wong, sarèhning tumrap ratu èstri dados katêgêsan pawongan, iswari: ratu wadon.
Waraduhita. Têgêsipun pangagênging wadon, wijangipun wara: pangagêng, duhita: wadon.
Natarèni. Têgêsipun ratuning wadon, wijangipun nata: ratu, rèni: wadon.
Kangjêng ratu. Têgêsipun sang ratu ayu.
Wararèni. Têgêsipun pangagêng ngaèstri, wijangipun wara: pangagêng, rèni: èstri.
Sri Mahèswari. Têgêsipun ratu pangagênging putri.
Sori. Têgêsipun musthikaning putri.
Rêtnadayita. Têgêsipun sotyaning wadon.
Namaning Patih
Patih . Têgêsipun mêmatah.
Patya. Têgêsipun mataha.
Mantriman. Têgêsipun anglangkungi tigang prakawis, bopati, papati, senapati.
Mantrimukya. Têgêsipun inggih dados panunggul tigang prakawis wau, têgêsing mukya, panunggul.
Natapraja. Têgêsipun anata nagari, wijangipun: nata, matrap, matah, praja, nagari.
Nataradya. Têgêsipun mranata nagari, wijangipun: nata, mranata, radya, nagari.
Mantriwisesa. Têgêsipun kadunungan wêwênang tigang prakawis, ulat, ulah, ilat, têgêsipun ulat, pamawasan, dene anguningani pangulahing praja, ulah pangrêtos, dene amangrêtos samukawis lampah-lampahing praja, ilat, lidhah, dene lêpas dhatêng pangulahing parapabên.
Sawênèhing sarjana mantri punika kajarwanan angawruhi tigang prakawis, nistha, madya, utama, nisthanipun dene anyumêrêpi dhatêng ngalit, madyanipun anyumêrêpi dhatêng têngah kados ta: bupati sapanunggilanipun, utamènipun dene angêmban dhawuhing ratu.
Mantrimuktya. Têgêsipun mantri mukti, awit sadaya abdi dalêm sapanginggiling jajar minggah kasêbut mantri.
Namaning Tumênggung
Tumênggung. Têgêsipun dhêdhênggung, utawi tumênggung, dene anênanggung dhatêng sawêwêngkonipun.
Bopati. Têgêsipun kabubuhaning parentah.
Nayaka. Têgêsipun polatan, utawi panunggul.
Wadana. Têgêsipun pangajêng, dene dados pangajênging bawahan.
Manggala. Têgêsipun pangagêng.
Prawara. Têgêsipun pangagêng.
Pratiwa. Têgêsipun sarwa samêkta, wijanging têmbung, parati, miranti, iwa, karo.
Pradhara. Têgêsipun têngah antaraning pangagêng, awit dhara, gadhah jarwa antara agêng.
Namaning Utusan
Utusan . Têgêsipun putusan, inggih pangrampungan.
Duta. Têgêsipun anglanturakên.
Caraka. Têgêsipun angimbalakên pangandika.
Anggandhèk. Têgêsipun ngêmban dhawah, utawi gandhèng.
Cundaka. Têgêsipun têlik.
Nibasara. Têgêsipun uncal-uncal.
Darsana. Têgêsipun anulad.
Prajaka, pradaka. Têgêsipun pamariksa.
Cundhamani. Têgêsipun anyundhukakên sotya, inggih punika anyundhukakên raos, kajêngipun mundhi dhawah.
Sunadha. Têgêsipun linuwih ing wicara.
Imajiner Nuswantoro





