PANDHITA
ꦥꦤ꧀ꦝꦶꦠ
Kata pandhita (atau sering ditulis pandita) berasal dari bahasa Sanskerta, yaitu paṇḍita, yang berarti orang yang bijaksana, terpelajar, cerdik, atau seorang brahmana (guru agama Hindu atau Buddha).
Secara umum, istilah ini memiliki beberapa makna dan konteks penggunaan utama:
1. Orang Suci / Rohaniawan Hindu. Dalam tradisi Hindu (khususnya di Bali dan Nusantara), pandita adalah rohaniawan atau orang suci yang telah melewati upacara penyucian tingkat tinggi (disebut Dwi Jati atau diksa). Mereka berwenang memimpin upacara keagamaan besar dan menggunakan sarana pemujaan tertentu (di Bali sering juga disebut sulinggih).
2. Tokoh Agama dalam Pewayangan Jawa. Dalam kisah pewayangan Jawa, pandhita merujuk pada seorang begawan, pendeta, atau guru spiritual (seperti Pandhita Durna atau Begawan Abiyasa) yang tinggal di pertapaan dan mengajarkan nilai-nilai kebaikan, darma, serta teladan hidup kepada para kesatria atau tokoh lain.
3. Makna Filosofis (Sarasamuscaya). Menurut kitab suci Sarasamuscaya, seorang pandita digambarkan sebagai pribadi yang tidak iri hati (tidak matsarya), berpegang teguh pada kebajikan (dharma), dan senantiasa menyebarkan kebaikan.
Kata pandhita berasal dari bahasa Sanskerta, yaitu pandhita yang memiliki arti 'brahmana'.
Dalam kisah pewayangan Jawa, para pandhita memiliki peran untuk mengajarkan kebaikan dan memberi teladan hidup yang baik pada tokoh wayang.
Misalnya, pandhita Durna yang menjadi guru agama para Kurawa.
Selain pandhita Durna, ada juga pandhita-pandhita lain seperti berikut :
Pandhita dalam Kisah Pewayangan Jawa
1. Begawan Abiyasa
2. Begawan Mintaraga
3. Begawan Anoman
4. Begawan Padmanaba
5. Begawan Ciptahening
6. Begawan Sidikwasana
7. Resi Bisma
8. Resi Palasara
9. Resi Subali
10. Resi Jambawan
11. Resi Seta
Itulah pandhita-pandhita dalam kisah pewayangan Jawa.
Filosofi Pandita.
Pandita adalah orang yang bijaksana, orang yang tidak iri hati atau matsarya atau irsya. Pandita yakni orang teguh melaksanakam dharma. Mari dipahami ajaran luhung pada pustaka suci SĀRASAMUCCAYA - SLOKA 170 yang dikutip berikut:
Amātsaryaṁ budhāh prāhurdānaṁ dharama ca samyamam, avasthitena nityaṁ hi tyāge tyāsādyate śubham. Nihan tang dāna ling sang pandita, ikang si haywa kimburu, ikang si jēnēk ri kagawayaning dharmasādhana, apan yan langgēng ika, nitya katēmwaning hayu, pada lawan phalaning tyāgadāna.
Artinya:
Yang disebut dana (sedekah) kata sang pandita, ialah sifat tidak dengki (iri hati), dan yang ta’at berbuat kebajikan (dharma), sebab jika tetap terus menerus begitu, senantiasa akan diperolehnya keselamatan, sama pahalanya dengan amal saleh yang berlimpah-limpah."
Makna luhur Filosofi Pandita yakni orang suci Himdu. Umat Hindu diajarkan dalam berdanapuya atau berderma dengan memperhatikan hal-hal, yakni tekun derdana yang tulus tanpa rasa iri hati atau matsarya, tanpa irsya, dan tanpa dengki atau advesa. Mengenai pahala berdanapunya dapat memberoleh subhan yakni kebahagiaan yang melimpah-limpah atau bahu bhagya.
Intinya bahwa ajah-ajah Pandita sebagai orang arif, orang yang bijaksana, dan orang bersusila hendaknya berdanapumya secara tulus tanpa iri hati atau tanpa dengki, berdanapunya atas dasar dharma untuk memperoleh subhan yakni kebahagiaan yang melimpah-limpah atau bahu bhagya. Rahayu. Svaha. Ksama ca ksami.
Namaning Pandhita
Pandhita. Têgêsipun pêpundhèn, dene pinundhi-pundhi sarerehan wêwêngkonipun.
Dwija. Têgêsipun angèsthi têrus lair batos.
Dwijawara. Têgêsipun muruk sêja kalih prakawis, sapisan: angastuti dewa, kaping kalih: amrih karahayon.
Suyati. Têgêsipun amêsu cipta. Wijangipun: suya: amêsu, ti: cipta.
Rêsi. Têgêsipun suci, dene anêtêpi panggalih asuci.
Wasistha. Têgêsipun: langkung awas, kados ta: sumêrêp sadèrèngipun winarah.
Ajar. Têgêsipun: wajib mêmulang.
Rèhing Pandhita
Saking ngandhap anama Indhung-indhung. Têgêsipun: tiyang karerehan ingkang sawêg mondhok, damêlipun babad-babad wana saubêngipun ing ardi.
Inggahipun malih anama Gêluntung. Têgêsipun: tiyang sampun gêgriya nyagak sakawan, damêlipun angrêrêmbat, usung-usung, mêndhêt kajêng tuwin toya.
Inggahipun malih nama Uluguntung. Têgêsipun: lurah kampung, inggih kabêbahan amranata sadaya padamêlan.
Inggahipun malih anama Cantrik. Têgêsipun: ingkang kabêbahan angladosi samukawis, utawi jagi kengkenan.
Inggahipun malih anama Cèkèl. Têgêsipun: juru tanêman, utawi jagi rumêksa patêgilan, awon sae wontên tanggêlaning Cèkèl.
Inggahipun malih anama Puthut. Têgêsipun: ingkang rumêksa sanggar palanggatan, utawi kabêbahan masang pirantosing sêsaji pamujan.
Inggahipun malih anama Mamanguyu. Têgêsipun: ingkang kabêbahan anabuh gêntha kêkêlèng salêbêtipun pamujan.
Inggahipun malih anama Janggan. Têgêsipun: ingkang dados juru sêrat, utawi anganggit-anggit.
Inggahipun malih anama Wasi. Têgêsipun: ingkang dados juru pangadilan, angrampungi prakawis.
Inggahipun malih anama Ajar. Têgêsipun: juru mêmulang, kawajibaning para ulah arja.
Inggahipun malih anama Pandhita. Têgêsipun: guru agêng ingkang sarwa putus, wajib sinêbut Panêmbahan.
Rèh Pandhita Èstri
Saking ngandhap anama Obatan. Têgêsipun tiyang èsyri[6]brêgajagan, jagi sêsadean utawi têtumbas dhatêng pêkên.
Inggahipun anama Abêt-abêt. Têgêsipun: jagi mangangsu utawi ramban.
Inggahipun malih anama Abon-abon. Têgêsipun: jagi panyapu utawi mêmasuh, sêsuci sapanunggilanipun.
Inggahipun malih anama Kaka-kaka. Têgêsipun: tiyang èstri jagi olah-olah.
Inggahipun malih anama Endhang. Têgêsipun: jagi kengkenan utawi ngladosi.
Inggahipun malih anama Bidhang. Têgêsipun: jagi dados inya, anêsêpi putra wayahipun kiyai ajar.
Inggahipun malih anama Dhayang. Têgêsipun: jagi têtêbah, utawi anyêbari sêkar ing sanggar palanggatan.
Inggahipun malih anama Sontrang. Têgêsipun: dados dhukun, amulasara sukêr sakit, utawi anggulawênthah anggadarèn putra wayahipun ki ajar.
Inggahipun malih anama Mêntrik. Têgêsipun: pinitados juru rêrawat sumakawis[7] bangsaning busana, punapadene dhêdhaharan sapanunggilanipun.
Inggahipun malih anama Dungik. Têgêsipun: pêpingitan badhe dados garwanipun kyai ajar, padamêlanipun cariyos lêlampahan jaman kina, ingkang dados têpa palupinipun para pawèstri, kalanturipun dipun wastani Kôndhadongèng.
Namaning Warni 4
Abang (rêta). Têgêsipun abanging godhong. | Rêtawi. Têgêsipun abanging gêtih. | Rêtaga. Têgêsipun abanging sêkar. | Rêktadu. Têgêsipun abanging kewan. | Rêktama. Têgêsipun abanging galuga. | Rêktasa. Têgêsipun abanging apu.
Irêng (krêsna). Têgêsipun irênging uwong. |
Dumani. Têgêsipun irênging nila. | Tanu. Têgêsipun irênging mangsi. | Grêdhawa. Têgêsipun irênging kayu | Sêkêri. Têgêsipun irênging angus. | Asthaka. Têgêsipun irênging kewan | Nilaba. Têgêsipun irênging rêtna. | Umani. Têgêsipun irênging mega.
Kuning (jênar). Têgêsipun kuning sêmu ijo. | Dinar. Têgêsipun kuninging mas. | Kunar. Têgêsipun kuninging kunir. | Jêne. Têgêsipun kuninging mas. | Kuning. Têgêsipun kuninging wong. | Pita. Têgêsipun kuninging sandhangan. | Kapurônta. Têgêsipun kuninging jarit. | Jêning. Têgêsipun kuninging sorot. | Blêngah. kuninging bêngle.
Putih (putih). Têgêsipun putihing siyung, inggih putihing untu. | Wênês. Têgêsipun putihing wong. | Pinge. Têgêsipun putihing sêkar. | Dênta. Têgêsipun putihing gadhing. |
Pêthak. Têgêsipun putihing waspa, luh. | Kapas. Têgêsipun putihling[8] kapuk. | Seta. Têgêsipun putihing ulêr. | Mina. Têgêsipun putihing iwak. | Pik. Têgêsipun putihing minyak. | Icana. Têgêsipun putihing sungging | Lawon. Têgêsipun putihing jarit. | Suci. Têgêsipun putihing ati.
Tamat.
Imajiner Nuswantoro


