Kalatidha Wali Rasa Dening R.Ng. Ranggawarsita
ꦏꦭꦠꦶꦣꦮꦭꦶꦫꦱꦣꦼꦤꦶꦁꦫ꧀꧈ꦔ꧀꧈ꦫꦁꦒꦮꦂꦱꦶꦠ
Serat Kalatidha Wali Rasa adalah versi penafsiran, salinan, atau pelengkap dari naskah kuno Serat Kalatidha, mahakarya sastra Jawa abad ke-19 karya pujangga agung Kasunanan Surakarta, Raden Ngabehi Ranggawarsita.
Naskah ini sering kali diterbitkan atau dikaji bersama dengan rangkaian ramalan dan refleksi sosial sang pujangga lainnya, seperti Sabda Pranawa dan Jaka Lodhang, di bawah kompilasi tulisan yang disunting atau diterjemahkan ulang (kajarwakaken) oleh tokoh sastra Jawa seperti R. Ng. Sastrasadarga.
Secara substantif, isi dan esensi utama dari Serat Kalatidha Wali Rasa mencakup beberapa poin krusial berikut:
A. Refleksi Konteks Sejarah & Kritik Sosial.
1. Penyandran Obah-Osik Praja: Karya ini ditulis sebagai bentuk penggambaran (panyandra) situasi sosial-politik dan pergolakan di lingkungan Keraton Surakarta. Khususnya pada masa pemerintahan Sri Pakubuwono VII dan Patih Raden Adipati Sasradiningrat.
Istilah "Obah-osik" tegese gerak-gerik utawa krenteging ati (gerak batin), dene "Praja" tegese negara utawa pamaréntahan.
Yen digathukake karo tembung "Panyandran" (unen-unen saemper pepindhan kanggo nggambarake kahanan utawa solah bawa sing apik), kontèks "Penyandran Obah-Osik Praja" biyasane ngrujuk marang gambaran solah bawa, dinamika, utawa owah-owahan kahanan ing sawijining nagara/pamaréntahan sing dicritakake kanthi tetembungan éndah (sastra) ing tulisan blog utawa serat Jawa kuno.
Ing ngisor iki pilihan tuladha panyandran sing asring digunakake kanggo nggambarake obah-osik utawa dinamika praja:
a. Panyandran Kahanan Nagara. sing Ayem Tentrem (Gejlogan Praja Apik)
Nalika pamaréntahan utawa praja lumaku kanthi becik, kahanane dicandra kaya mangkene:
"Pasang suruting praja kadya ombaking samodra jroning tentrem." (Obah osiking negara ajeg lan nggawa katentreman kanggo kawula).
"Praja ingkang gemah ripah loh jinawi, tata tentrem karta raharja." (Gambaran umum praja sing subur, makmur, lan aman).
b. Candrane Solah Bawa. (Obah-Osik) Pamaréntah / Punggawa Praja.
Kanggo nggambarake obah-osike para pamimpin utawa prajurit praja nalika tumandhang gawe:
"Tandange para punggawa praja cukat trengginas kaya jangkrik mambu kili." (Lincah, rikat, lan tanggap ing gawe).
"Solah bawane pindha kitiran angiteri jagad." (Sregep banget, obah rono-rene demi kapentingane nagara).
"Laku jangkahing praja pindha sima ingkang luwe." (Mlakune ketok wibawa, anteng nanging ngebaki kawaspadan kaya macan luwe).
c. Kontèks Sastra (Sasana Sunu).
Ing khasanah sastra Jawa, istilah sing memper kaya obah osiking praja yaiku "Mobah Mosiking Ngrat" (kaya sing ditulis dening R. Ngabei Yasadipura II ing Serat Sasana Sunu). Iki nggambarake dinamika lan pratandha zaman nalika sawijining nagari nembe ngadhepi owah-owahan gedhe utawa gara-gara.
2. Fenomena Jaman Edan: Memotret kegelisahan sang pujangga terhadap zaman yang penuh keraguan, ketidakpastian (kalatidha), dan kemerosotan moral masif.
a. Jaman Edan.
Istilah "jaman edan" (zaman gila) berasal dari karya sastra Jawa klasik Serat Kalatidha karangan pujangga Surakarta Raden Ngabehi Ronggowarsita.
b. Asal-Usul dan Makna.
- Kondisi Sosial: Menggambarkan situasi zaman yang kacau, penuh ketidakpastian, ketidakadilan, korupsi, serta kemerosotan moral.
- Nilai Terbalik: Situasi di mana orang yang jujur dan benar sering tersisih atau dianggap aneh, sementara orang yang curang atau licik justru mendapat keuntungan.
- Pesannya: Pesan utama dari Ronggowarsita yang terkenal melalui bait "begja-bekjane kang lali luwih beja kang eling lawan waspada" adalah agar manusia tetap eling lan waspada (sadar dan waspada), tidak ikut terjerumus ke dalam keburukan meskipun hidup di tengah zaman yang rusak.
c. Amrnangi Jaman Edan.
- Godhong kemuning rontog dadi sampah
Gemlegere langit ngarepake udan
Rasaning ati sangsaya lungkrah
Ngrasakake kahanan kang sangsaya edan
- Sampah kertas jroning kardhus Nunggang kreta kageret jaran
- Pra kanca ayo padha cancut ambrasta tikus
Ya tikus politik sing agawe kasangsaran.
B. Ajaran Spiritual dan "Wali Rasa" (Esensi Rasa batin).
1. Eling lan Waspada: Inti pesan moralnya tetap bersandar pada bait ke-7 yang sangat populer, yakni "luwih begja kang eling lawan waspada". Manusia diajarkan menjaga kesadaran batin di tengah arus zaman yang rusak agar tidak ikut terombang-ambing.
Eling lan Waspada adalah falsafah hidup dalam tradisi dan budaya Jawa yang berasal dari karya pujangga besar Ranggawarsita dalam Serat Kalatidha pada abad ke-19.
a. Arti dan Makna.
- Eling (Sadar/Ingat): Kesadaran batin untuk selalu ingat kepada Tuhan Yang Maha Esa (Sangkan Paraning Dumadi asal dan tujuan hidup manusia), serta ingat pada jati diri sendiri agar tidak lupa diri (eling slirane dhewe).
- Waspada (Mawas Diri/Berhati-hati): Sikap siaga, bijaksana, dan kritis dalam menghadapi perubahan zaman, godaan hawa nafsu, serta berbagai bentuk ancaman atau jebakan kehidupan (waspada tan kena keblinger).
b. Pepatah Terkait.
Pepatah Jawa yang sangat populer berkaitan dengan konsep ini adalah:
"Sak beja-bejane wong lali, isih beja wong kang eling lan waspada."
(Seberuntung-beruntungnya orang yang lupa atau lalai, masih lebih beruntung orang yang selalu ingat dan waspada).
c. Relevansi.
- Dimensi Kemanusiaan: Memahami potensi kekuatan sekaligus kelemahan diri sendiri untuk mengontrol emosi dan keserakahan (cegah dhahar lan guling).
- Dimensi Ketuhanan: Menjaga laku hidup agar senantiasa berada di jalan kebaikan, welas asih, dan selaras dengan kehendak Pencipta.
- Menghadapi Zaman: Dianggap sebagai "pusaka batin" yang sangat relevan diterapkan di tengah arus perubahan zaman, dinamika sosial, serta guncangan moral.
2. Mati Sajroning Ngaurip. Mengajarkan pengendalian hawa nafsu dan ambisi duniawi secara total, serta menjaga kejernihan rasa batin agar tetap berserah diri (mupus takdir) kepada kehendak Gusti Allah.
Mati sajroning urip (atau lengkapnya mati sajroning urip, urip sajroning pati) adalah ungkapan dalam filsafat Jawa yang berarti "mati dalam hidup, hidup dalam mati".
a. Inti Ajarannya.
- Mematikan Ego dan Nafsu: Bukan berarti mati secara fisik, melainkan "mematikan" segala bentuk hawa nafsu, keserakahan, keakuan (ego), serta keterikatan berlebihan terhadap kenikmatan duniawi (seperti harta, pujian, dan kesenangan ragawi) selama kita masih hidup.
- Menghidupkan Jiwa: Saat ego dan nafsu duniawi tersebut berhasil diredam atau "dimatikan", manusia justru akan menemukan kehidupan rohani (batin) yang sejati, tenang, dan selaras dengan kehendak Sang Pencipta (manunggaling kawula-Gusti).
- Urip Sajroning Pati: Bermakna bahwa orang yang semasa hidupnya sudah "mati" dari kecintaan buta pada dunia, kelak akan tetap "hidup" (memperoleh ketenangan dan keabadian jiwa) setelah mengalami kematian fisik.
Kalatidha Wali Rasa, Gubahanipun Sang Pujangga Ageng R.Ng. Ranggawarsita Ingkang nyuplik : R. Tanoyo
Pambuka
Serat Kalatidha ingkang kaiket mawi sekar Sinom 12 pada punika karanganipun R.Ng. Ranggawarsita nalika tahun 1769 Kawi, alamipun Sri Pakubuwono VII.
Suraosipun serat Kalatidha punika, minangka panyandra kawontenan obah-osik utawi galagating praja, duk panjenengan dalem Sri Pakubuwono VII, papatih dalem Raden Adipati Sasradiningrat ingkang sumare Imagiri.
Nalika tahun ± 1780 Jawi, serat Kalatidha kapendhet suraosipun namung ingkang dados panyandra kawontenaning praja kemawon, kagubah mawi sekar Pucung,
kalebetaken ing Jangka Jayabaya, kangge mungkasi kawontenanipun jaman Kalabendu, ingkang kaseselaken wonten ing serat Cebolang, inggih punika
gegubahan panjaturing purwakanipun serat Centhini, dening R.Ng. Ranggawarsita;
dene suraosipun serat Kalatidha ingkang namung dados panyandra raos-pangraosipun Sang Pujangga piyambak, katilar boten kalebetaken ing Jangka Jayabaya. Kajawi
saking punika suraosipun serat Kalatidha, ingkang dados panyandra kawontenaning praja, ugi lajeng kagubah kawali-rasa, lestantun sekar Sinom, minangka panyandra
kawontenanipun jaman Mataram duk panjenengan dalem Sri Sultan Agung, ugi kaseselaken wonteng ing serat Cebolang, dening R.Ng. Ranggawarsita.
Ing ngriki kula cuplikaken.
1. Suraosipun serat Kalatidha, gubahan sekar Pucung, ingkang kalebetaken ing Jangka Jayabaya, ingkang kawrat ing serat Cebolang, minangka panyandra
kawontenanipun jaman Surakarta, alamipun Sri Pakubuwono VII.
2. Suraosipun serat Kalatidha, sekar Sinom, ingkang namung dados panyandra raos-pangraosipun Sang Pujangga piyambak.
3. Suraosipun serat Kalatidha, ingkang kagubah kawali-rasa, taksih lestantun sekar Sinom, minangka panyandra kawontenanipun jaman Mataram, alamipun Sri Sultan Agung.
Surakarta, 17 Juli 1946
R. Tanoyo
Dalajating praja Surakarta, jaman Sri Pakubuwono VII.
Dalajating praja kawuryan wus suwung, lebur pangreh tata, karana tanpa palupi, pun wus tilar silastuti titi tata, pra Sujana Sarjana satemah kelu, klulun Kalatidha, tidhem tandhaning dumadi, ardayeng rat dening karoban rubeda, Sitipati Nareprabu utamestu, patihe nindita, pra nayaka tyas basuki, panekare
becik-becik, cakrak-cakrak, nging tan dadya paliyasing Kalabendu, mandar mangkin dadra, rubeda angreribeti, beda-beda ardaning wong sanagara.
Katetangi tangsi Sang Mardawnglagu, kwilet tyas duhkita, kataman ring reh wiyadi, dening angupaya sandi sumaruna,
anarawung mangumur manuhareku, mantheng mangupaya, ing pamrih melik
pakolih, temah suka ing karsa tanpa weweka.
Ing Panitisastra wewarah sung pemut, ing jaman musibat, wong ambek jatmika kontit, kang mangkono yen niteni lelampahan.
Nawungkridha kang menangi jaman gemblung, iya jaman edan, ewuhaya ing pambudi, yen meluwa edan yekti nora tahan, yen tan melu anglakoni wus tartamtu, boya kadumanan, melik kal ing donya iki, ing satemah kaliren wekasanira, wus dilallah karsaning Kang Amongtuwuh, kang lali kabegjan, ananging sayektineki, luwih begja kang eling lawan waspada.
Sang Pujangga, anggenipun mapan mrenahaken budi pakartinipun piyambak, wonten ing salebetipun jaman musibat.
Dhasar karoban pawarta, bebaratan ujar lamis, pinudya dadya pangarsa, puwara malah kawuri, yen pinikir sayekti, pedah apa aneng ngayun, andhedher kaluputan, siniram ing banyu lali, lamun tuwuh dadi kekembanging beka.
... pedah apa amituhu, pawarta lalawora, mundhak angrerontog ati, angurbaya ngiketa cariteng kuna, keni kinarya darsana, panglimbang ala lan becik, sayekti akeh kewala, lelakon kang dadi misil, masalah ing ‘aurip, wahananira tinemu, wekasan anarima, mupus papasthening takdir, puluh-puluh anglakoni kaelokan.
Samono iku bebasan, padu-padune kapengin, rak nggih ngaten ta Man Dhoplang ?
bener ingkang angarani, nanging sajroning ati, sayektine nyamut-nyamut, wus tuwa
arep apa, muhung mahas ing asepi, supayantuk pangaksamaning Hyang Suksma.
Beda lan kang wus santosa, kinarilan ing Hyang Widhi, satiba malanganeya, tan susah ngupaya tamsil, saking mangunah prapti, Pangeran paring pitulung, marga
samaning titah, rupa sabarang pakolih, suprandene maksih taberi ikhtiyar.
Sakadare linakonan, mung tumindak marek ati, angger tan dadi prakara, karana riwayat muni, ikhtiyar iku yekti, pamilihing reh rahayu, linawan budidaya, kanthi
awas lawan eling, panedhane antuka parmaning Suksma.
Ya Allah ya Rusulullah, kang sipat rakhman lan rakhim, mugi-mugi aparinga, pitulung ingkang nartani, ing ‘alam awal akhir, dumunung ing gesang ulun, mangkya sampun awredha, ing puwara kadi pundi, lamun boten wontena pitulung Tuwan.
Sageda sabar santosa, mati sajroning ‘aurip, kalis ing reh aruhara, murka angkara
sumingkir, tar len meleng malatsih, sanityaseng tyas memasuh, badharing sapudhendha, antuk mayar sawatawis, borong angga sawarga mesi martaya.
Dalajating praja Mataram, jaman Sri Sultan Agung Reh mangkya dalajating praja, kawuryan respati wingit, sareh ruruh ing ukara,
krana met palupi sidik, tan tilar silastuti, Sujana Sarjana sarju, memuja mrih widada,
tentreming sagung dumadi, ascaryeng tyas karoban dening utama.
Sang Prabu Wali Khalifah, patih nayaka linuwih, prapangageng tyas raharja, panekar mratah prayogi, punika kang dumadi, paliyasing reh rahayu, mila mangkin andadra, raharjaning kang nagari, temah suka sukur sanggyaning kawula,
katetangi ring sampurna, para Sang Paramakawi, kawileting tyas ascarya, kataman ing tyas majernih, dennya ngupaya sandi, sumaruna anarawung, angimur manuhara,
met pamrih amrih pakolih, dadya suka ing karsa manadukara,
kasok karobaning warta, bebaratan ujar yekti, binudi dadya pangarsa, puwara kathah nemahi, ginilut anetepi, kataman dadya pangayun, andhedher kaleresan, siniraman toya aring, bilih tuwuh dadya kembanging nugraha.
Wicara ran Nitisastra, awewarah asung peling, inggih ing jaman Dupara, kuwat dennya mangun jurit, taletuh praja tintrim, tentrem sakehing tumuwuh, kadi paran
sageda, duryana nagri Matawis, saking nalar lestantun salaminira.
Imajiner Nuswantoro

