Trahing Kusuma, Rembesing Madu, Wijining Atapa, Tedhaking Andana Warih
꧋ꦠꦿꦲꦶꦁꦏꦸꦱꦸꦩ꧈ꦉꦩ꧀ꦧꦼꦱꦶꦁꦩꦣꦸ꧈ꦮꦶꦗꦶꦤꦶꦁꦄꦠꦥ꧈ꦠꦼꦣꦏꦶꦁꦄꦤ꧀ꦝꦤꦮꦫꦶꦃ
Ungkapan Trah ing kusuma, rembesing madu, wijining atapa, tedhaking andana warih adalah ungkapan Jawa yang melambangkan seseorang berasal dari keturunan bangsawan atau darah biru yang luhur. Ini merujuk pada keturunan yang memiliki sifat baik, mulia, dan memberi manfaat bagi masyarakat, ibarat tetesan madu yang manis. Ungkapan Jawa ini sering dikaitkan dengan trah terhormat yang memiliki keterkaitan dengan tokoh sejarah atau sultan.
Trah ing kusuma, rembesing madu, wijining atapa, tedhaking andana warih adalah ungkapan Jawa (sanepa) yang menggambarkan seseorang keturunan bangsawan atau orang mulia.
Ungkapan ini menunjukkan silsilah luhur, ibarat bunga/keturunan mulia.
Trahing Kusuma rembesing madu Wijining atapa Tedhaking andana warih
Berikut adalah makna komponen dari ungkapan tersebut :
- Trah ing kusuma : Keturunan bunga/orang terhormat/bangsawan.
- Rembesing madu : Keturunan orang yang berhati mulia, manis budinya, atau membawa kesejahteraan.
- Wijining atapa/tapa : Benih/keturunan orang yang suka bertapa (orang suci/berilmu tinggi).
- Tedhaking andana warih : Keturunan orang yang dermawan/memiliki sifat-sifat luhur.
- Tedaking andoni warih : Tedaking andoni warih (datangnya pemberi air / datangnya pemberi kehidupan)
Secara utuh, frasa ini memuliakan garis keturunan seseorang, menekankan pada keluhuran budi, martabat, dan asal-usul yang terhormat.
Istilah filosofis Jawa ini menggambarkan silsilah atau asal-usul seseorang yang berasal dari kalangan mulia. Berikut adalah rincian maknanya :
- Trahing Kusuma: Keturunan bangsawan atau orang-orang terpilih yang diibaratkan seperti bunga (kusuma).
- Rembesing Madu: Mengalir dalam dirinya sifat-sifat manis, luhur, dan penuh kasih sayang selayaknya madu.
- Wijining Atapa: Benih atau keturunan dari orang-orang yang gemar bertapa atau memiliki kedisiplinan spiritual yang tinggi.
- Tedhaking Andana Warih: Keturunan dari orang-orang yang berbudi pekerti luhur dan senantiasa menjadi penyejuk bagi sesamanya.
- Secara keseluruhan, ungkapan ini digunakan untuk memuji seseorang yang tidak hanya memiliki darah biru, tetapi juga mewarisi etika, spiritualitas, dan karakter yang utama.
Mata rantai kekerabatan ini tercermin dalam ungkapan, Raja adalah keturunan ratu-ratu (trahing kusuma), yang di dalam ririnya mengalir kualitas prima (rembesing madu), yang mempunyai benih keilmuan yang tinggi (wijining tapa), dari keluarga dekat yang mengerti leluhur dan sopan-santun keluarga Raja (tedhaking andana warih). Dengan kata lain, legitimasi utama untuk menjadi Raja baru atau mendirikan dinasti baru, dengan cara membuktikan dirinya mempunyai kesinambungan hubungan darah dengan leluhur raja atau dinasti sebelumnya adalah unsur yang sangat penting.
Makna terkait dengan Trahing kusuma, rembesing madu, wijining atapa, tedhaking andana warih.
1. Trah Kusumo rembesing madu
Adalah ungkapan Jawa yang menyiratkan atau memiliki makna, trah adalah keturunan, Kusumo adalah bunga, rembesing adalah rembesan dan madu.
Dimana artinya adalah keturunan kusuma atau tokoh yang mengharumkan, seperti Kusuma bangsa atau pahlawan atau bisa juga raja.
Dan rembesing madu berarti bahwa sifat baik yang menurun.
Trah Kusumo rembesing madu biasanya disematkan pada seseorang yang memiliki leluhur yang baik dan sifat baiknya menurun atau dimiliki juga olehnya, sehingga bisa dirasakan manfaatnya oleh sesamanya.
Memiliki garis keturunan yang baik, merupakan beban berat yang harus dipikul seseorang untuk berupaya meniru sifat sifat baik beliau, bukan hanya sebagai kebanggaan dan memanfaatkan nama besar leluhur untuk kepentingan pribadi.
Oleh sebab itulah banyak orang orang dari trah bangsawan, justru sengaja menyamarkan diri agar tidak dikenali, bahkan jaman dahulu banyak yang sengaja mengasingkan diri agar anak cucu selamat dari politik kekuasaan kerajaan, mengingat banyaknya penguasa yang baru cenderung khawatir dengan kedudukannya, khawatir akan direbut kedudukannya oleh keturunan penguasa terdahulu.
2. Trahing Kusumah, Rembesing Madu, Wijining Tapa, Tedhaking Andanawarih.
Saya masih selalu teringat dengan istilah kata tersebut di atas ketika masih di bangku kuliah mata pelajaran Sejarah Tradisional / Sejarah Lokal di bawah bimbingan Ibu Dra. Hj. Nina Herlina Lubis, M.S sekitar tahun 1991 (sekarang beliau sudah bergelar Prof. Dr.). Pada saat pembelajaran di ruang kuliah beliau memberikan pertanyaan tentang sifat & ciri seorang pemimpin yang dapat diangkat menjadi seorang raja dalam suatu pemerintahan tradisional (kerajaan). Menanggapi pertanyaan itu reaksi dari teman-teman waktu itu berbagai macam. Kemampuan pengetahuan yang mereka miliki barangkali dicoba untuk ditumpahruahkan demi menjawab pertanyaan yang dilontarkan tadi. Di lain pihak bahkan ada yang malah justru merasa ketakutan ketika disuruh menanggapi pertanyaan tersebut. Pokoknya berbagai reaksi muncul, mulai dari yang sok berteori, berspekulasi, berlagak nyaho betul, berdalih ini-itu, yang ngawur, ngayayay, sampai yang ketakutan segala juga ada.
Tibalah giliran saya mendapat kesempatan memberikan komentar atas pertanyaan itu. Sebenarnya ketika beliau (Ibu Dra. Hj. Nina H.) memberikan pertanyaan, sebelum itu beliau pernah menugaskan kepada seluruh mahasiswanya untuk membaca buku berjudul “anu” karangan “anu” (saya lupa lagi). Nah…, dari sanalah saya berpijak dalam memberikan jawaban atas pertanyaan beliau waktu itu. Masih teringat jelas sekali bahwa salah satu sifat yang mesti dimiliki oleh seorang raja dari pemerintahan tradisional zaman dulu itu diantaranya adalah harus berdasarkan kepada hubungan garis pertalian darah yang disebut di atas yakni: Trahing Kesumah, Rembesing Madu, Wijining Tapa, dan Tedhaking Andanawarih; yang artinya bahwa seorang raja yang diangkat mesti dari keturunan ningrat (kesumah=bunga) atau bangsawan, tapa=pertapa=alim ulama, berwawasan agama, dan berasal dari keturunan pilihan utama. Nah itu dulu memang ketentuannya begitu. Kalau sekarang … ?
3. TRAHING KUSUMA, REMBESING MADU, WIJINING ANDANA WARIH/TAPA
Punapa makatên punika tegespun ?
Trah punika kuluwarga, dados trahing kusuma punika têgêsipun kulawarganipun kusuma.
Lajêng, sintên ingkang aran kusuma punika ?
Ratu ?
Sanès, KUSUMA punika sêkar, utamanipun sêkar wijaya kusuma.
Sêkar wijaya kusuma mekaripun ing wanci ratri. Dados ingkang kawastanan trahing kusuma punika tiyang ingkang mênawi ing wanci ratri mekar, wungon, botên sare, nggesangajen dalu kanthi sowan ing ngarsan dalêm Gusti Allah Hyang Agung ingkang akarya jagad samasta.
Rembesing madu atêgês rembesanipun madu. rembesanipun madu punika raosanipun manis, ecå lan mbagas warasi. Manungsa Ingkang sampun mèmpêr kaliyan rembesing madu punika manungsa ingkang menawi kaliyan asanès wontênipun amung damêl rêmên, weweh, dana driyah, mitulungi, njurung, nguwataken manah, mbombong tekade lsp, botên nate damêl gela, damêl kuciwa, nglarani ati lan ugi botên njejaluk.
Wijining andana tapa. têgêsipun tedhakipun tiyang ingkang rêmên dana driyah lan rêmên muja semedi. Déné têdhakipun andhana tapa inggih têmtu tindak lampahipun sami kaliyan ingkang nedhakaken, rêmên weweh, rêmên tetulung rêmên andum darma, rêmên samadhi utawi ngadhep dhatêng ngarså dalêm Gusti ingkang akarya jagad samasta. Déné WARIH punika toya wêning, kados manahipun tiyang ingkang sampun jênjêm sarta suci.
4. TRAHING KUSUMA, REMBESING MADU, WIJINING ATAPA, TEDHAKING ANDANA WARIH
Tembung utawa ukara iki asring kinocap dening Ki Dhalang aneng pakeliran wayang. Apa ta werdine?. Sanadyan mung pawitan karep, kanthi sagaduk-gaduking pamikir, ing kene kepengin ngonceki apa werdine.
TRAHING KUSUMA
Trah iku turun, trahing tegese turuning utawa keturunane. Kusuma iku tegese priyayi luhur. Trahing kusuma ateges keturunane priyayi luhur. Sing dikarepake luhur iku luhur bebudene, tindak tanduke, tingkah lakune, patrape, lan uga pangandikane, bisa tinuladha pantes sinudarsana. Mula yen sinebut trahing kusuma ya kudu bisa nindakake kautaman kayadene apa kautamane kang nurunake.
REMBESING MADU
Rembesing utawa rembese bisa duweni teges tètèsané. Dene madu, jarwan wantahe ya wis padha dingerteni mesthi manis, enak, gawe sehat, akeh mangfaat lan paedahe. Manungsa kang wus ingaran utawa sinebut rembesing madu tegese manungsa sing tansah ngudi ing kabecikan supaya uripe bisa gawe lan duweni mangfaat, migunani marang sapepadhaning titah. Tansah seneng tetulung, seneng dana driyah, sedhekah, tansah gawe senenge liyan, ora gawe kuciwa, ora nglarani atining liyan.
WIJINING ATAPA
Wijining iku winihing (benihnya), atapa iku para tapa (pertapa) ya brahmana. Wijining atapa ateges winihing para tapa utawa minangka keturunane para brahmana. Dene para tapa, para brahmana iku nggambarake sawenehing manungsa kang wus putus saliring ngelmu kasampurnan. Tansah nengenake muja semedi, gedhe tirakate, tansah nyaketake dhiri manembah marang Gusti Kang Akarya Jagad. Uga tansah ngudi sucine batin lan tansah ngudi ing kautaman. Minangka dadi wijining atapa mesthine kudu bisa ngugemi lan nindakake apa kang dadi lakune para tapa, para brahmana.
TEDHAKING ANDANA WARIH
Tedhaking iku ya turuning utawa keturunane, andana warih iku ningrat (bangsawan, darah biru). Tedhaking andana warih tegese keturunan ningrat, keturunane priyagung. Ningrat utawa priyagung ateges manungsa kang awatak lan patrap sing utama/becik, bèr budi bawa leksana. Bèr budi tegese tansah lila legawa, becik budi pakertine. Bawa leksana tegese tansah netepi pangandikane, netepi janjine. Dadi, ningrat ora merga ngemungake keturunan darah biru, nanging watak, patrap lan bebudene bisa mujudake kaningratane.
Sinebut trahing kusuma, rembesing madu, wijining atapa, tedhaking andana warih, ateges watak lan tumindake wus bisa nuladhani kautamane kang nurunake. Ing jagading pewayangan tuladhane kayadene para Satriya Pandhawa, kena ginawe tepa palupi.
Beda banget padha-padha trahing Resi Wiyasa, yen watak lan tumindake kayadene para Kurawa, ora ana kang bisa tinuladha.
Imajiner Nuswantoro



