PARIBASAN NGENGRENGAN KASUSASTRAN DJAWA DENING S. PADMOSOEKOTJO
Paribasan
Kapethik saka buku Ngengrengan Kasusastran Djawa
Anggitanipun S. Padmosoekotjo tahun 1955.
Paribasan yaiku unen-unen kang ajeg panganggone, mawa teges entar, ora ngemu surasa pepindhan.
Tuladha :
1. Ana catur mungkur. Ora gelem ngrungokake (mraduli) rerasaning liyan kang ora prayoga, kang bisa uga njalari tuwuhing padudon utawa regejegan.
2. Undhaking pawarta, sudaning kiriman. Pawarta iku lumrahe mundhak saka nyatane, nanging kiriman lumrahe (tumekane wong sing dikirimi) suda utawa kalong.
3. Kepara-kepere. Ora padha pangedume, ana sing kaduk la nana sing kasethithiken.
4. Blaba wuda. Marga bangeting lomane, nganti awake dhewe nandhang kacingkrangan.
5. Durung pecus kaselak besus. Durung sembada wis kepengin sing ora-ora. Umpamane, durung pinter wis kepengin omah-omah (berumah tangga).
6. Dudu sanak dudu kadang, yen mati melu kelangan. Sanadyan wong liya, nanging yen nganti nandhang rekasa, mesthi dibelani.
7. Mbidhung api rowing. Sumedya maeka/mitenah, rewa-rewa asung (rewa-rewa = pura-pura).
8. Nambung laku utawa tambuh laku. Api-api ora ngerti (api-api = apen-apen = pura-pura)
9. Criwis cawis. Diprentah, ing lair sajak wegah, madoni, nanging ing batin sumadya nindakake, lan wusanane uga tumindak temenan. (madoni = membantah)
10. Cekoh regoh. Wong kang wis jompo sarta kang wis ora bisa nggeglawat.
11. Cekoh dhokoh. Dhokoh sarta sengkut anggone mangan.
12. Cebolo mangan teki. Wong bodho, ora pantes yen bisa mangan sega utawa mangan panganan sing lumrah. Nanging pantese mangan suket teki.
13. Kuncung nganti gelung. Wiwit isih bocah (cilik) nganti tumekane diwasa.
14. Kongsi jambul wanen. Nganti tuwa banget.
15..Tulung menthung. Tetulung, nanging wusanane malah saya agawe rekasane wong kang ditulungi.
16. Saksi rumembe. Saksi susulan; upama sakawit kandha yen mung duwe saksi siji, pamburine kandha duwe saksi loro utawa luwih.
17. Dahwen ti open. Nacad, nanging panacade mau merga duwe pamrih marang barang sing dicacad arep dialap dhewe.
18. Tan-tan tuman. (Tahan-tahan tuman). Bisa tahan (kuwat,betah) merga wis kulina.
19. Welas temahan lalis. Welas marang wong, pamburine malah gawe cilakane sing diwelasi. Upamane : merga welas (bisa uga kegawa rasa tresnane) tansah gelem tetulung, wusanane wong sing ditulungi (diuja) banjur kurang prihatine utawa ichtiyare, merga tansah ngendelake pitulungan.
20. Nyolong pethek. Ora memper karo petheke; dipethek pinter (merga katone ing lair sajak patut yen pinter), jebule bodho. Utawa kosok baline, dipethek bodho jebule pinter.
21. Giri lusi, janma tan kena ingira. Ora kena ngina marang wong. Salagine cacing sing mung bisa nggremet, bisa nganti tekan ing pucuking gunung; apa maneh manungsa ora kena diina.
22. Obah ngarep, obet mburi. Menawa wong sing dadi pengarep gelem tumindak kanthi kemempengan (gelem ada-ada/kreatif), kang ana mburi yaiku andhahane, mesthi melu bae.
23. Ciri wanci, lelai ginawa mati. Cacad utawa pakulinan ala, ora bisa ilang nganti wong sing duwe pakulinan ala iku tumeka ing pati.
24. Kineban lawang tobat. Wis ora bisa oleh pangapura saka Gusti Allah.
25. Kadang konang. Sing dianggep sedulur mung sanak sedulure sing sugih (sing linuwih, sing dadi priyayi).
26. Tunggal welad. (Tunggal bapa biyung).
27. Ketula-tula ketali. Tangsah ngalami (nandhang) kahanan ora kepenak, kerep nemu reribed.
28. Kalah cacak menang cacak. Samubarang pegawean, bisa ditindakake lan orane sawise dicacak (dicoba).
29. Njajah desa milang kori. Njajah (mlaku) tekan ngendi-endi lan prasasat kabeh panggonan diparani, nganti tekan papan sing cilik-cilik lan kiwa distitekake kaanane.
30. Sadumuk bathuk, sanyari bumi. Padudon prakara lemah lan wanita, lumrahe dilabuhi nganti tumeka ing pati.
31. Ulat madhep ati karep. Dhasar atine wis cocok, tur ya pancen wis lawas (suwe) kepengine.
32. Golek-golek ketanggor wong luru-luru. Mbutuhke sawijining barang, nembung nyilih (utang) marang wong liya, jebul wong sing ditembungi iku uga mbutuhake barang mau, malah lagi arep ichtiyar (usaha) golek silihan.
33. Jalukan ora wewehan. Gelem njaluk, nanging ora tau gelem weweh.
34. Gliyak-gliyak tumindak, sareh pakoleh. Sanadyan kanthi alon nanging terus tumindak, mesthi bakal kaleksanan sedyane.
35. Jumambak manak, jumebeng meteng. Kerep banget duwe anak (nglairake anak). Angger rambute anake wis jumebeng, ngarepake rambute jumambak, wis meteng maneh. Tumekane rambute anake jumambak, wetengane wis lair (duwe anak maneh).
36. Njunjung ngantebake. Ngalembana, nanging ngandhut maksud ngesorake (ngremehake).
37. Wong wadon iku paribasane : swarga nunut, nraka katut. Begja-cilakane wanita iku gumantung guru lakine (bojone).
38. Durung ilang pupuk lempuyange. Dipadhakake bocah cilik kang isih nganggo pupuk pipisan lempuyang ing embun-embunane.
39. Ana dhaulate ora ana begjane. Ana ungup-ungupe bakal oleh kabegjan, nanging kabegjan mau ora sida tumiba.
40. Keplok ora tombok. Melu seneng-seneng nanging ora melu ngetokake wragad (ora cucul wragad/ ora melu urun wragade).
41. Yatna yuwana, lena kena. Sing sapa weweka (ngati-ati) bakal nemu raharja (slamet), sing sapa pepeka (tumindak sembrana) bakal nemu cilaka.
42. Lengkak-lengkok, ora wurung ngumbah popok. Wong wadon ditari omah-omah (berumah tangga), ing sakawit ora gelem, wusanane gelem malah klakon duwe anak.
43. Yuwana mati lena. Wong becik bebudene nemu cilaka merga saka kurang weweka (ngati-ati).
44. Ladak kecengklak. Wong angkuh nemu pakewuh(reribed).
45. Kenes ora ethes. Wanita kang sugih umuk ( omongan sing seneng pamer), nanging bodho.
46. Blilu tau, pinter durung nglakoni. Sanadyan kurang kapinterane, sarehne wis kerep nindakake, mesthi luwih prigel tinimbang wong sing luwih pinter nanging durung tau nindakake.
47. Busuk ketekuk, pinter keblinger. Sing bodho lan sing pinter padha dene nemu cilaka. Sing bodho nemu cilaka merka pancen ora ngerti, yen sing pinter merga kurang wewekane.
48. Anak molah (polah) bapa kepradhah. Nemu pakewuh merga saka luputing tumindake anake.
49. Sembur-sembur adas, siram-siram bayem. Saka puji- pandongane wong akeh, muga-muga bisa klakon temenan, klakon kaya pandongane wong akeh mau.
50. Bapa kesulah, anak kepolah. Anak kuwajiban tanggung jawab marang perkarane bapakne kang wus tinggal donya.
51. Kendel ngringkel, dhadhag ora godag. Kerep ngungasake kekendelane, kerep ngumukake kapinterane, wasana bareng ana gawe-parigawe kang kudu ditandangi kanthi mbutuhake kekendelan lan kapinteran, jebul ora bisa mrantasi, malah ketok yen jirih lan bodhone.
52. Kulak warta, adol prungon. Tetakon warta, terus warta sing dirungu mau genti dikandhakake marang wong liya.
53. Tuna satak bathi sanak. Tuna sethithik ora dadi apa, waton bisa nambahi memitran.
54. Tut wuri ndayani (tut wuri handayani). Wong tuwa (guru) kang nyekarep marang pepinginane wong enom (murid) kang becik yaiku: idham-idhaman luhur, ada-ada, inisiatif, bakal bisa mahanani woh kang becik, sanadyan mung sarana ngulat-ulatake lan aweh pamrayoga saperlune.
55. Tembang rawat-rawat, ujare bakul sinambewara. Kabar kang durung bisa dipesthekake bener utawa lupute.
56. Tembang = tabuh. Nembang tengara = nabuh tengara (tanda), upamane kang ditabuh minangka kanggo tengara iku bendhe.
57. Sambewara = (diseseli na utawa in dadi sinambewara) = sudagar, bakul.
58. Sepi ing pamrih, rame ing gawe. Tanpa darbe pamelik apa-apa, tumindak ing gawe kanthi kemempengan (semangat).
59. Gemblung jinurung, edan kuwarisan. Tumindak ndhugal ugal-ugalan, nanging tansah nemu slamet. Senadyan ndhugal, nanging ora tau nemu cilaka.
60. Sluman-slumun slamet. Sanadyan ora weweka, nanging tansah nemu yuwana.
61. Dhemit ora ndulit, setan ora doyan. Tansah raharja, ora ana pangganggu gawe kang bisa tumama.
62. Buntel kadud, ora kinang ora udud. Buruh nyambut gawe kanthi opah borongan, tanpa nampa ingon (makan dan minum).
63. Winongwong Jawata. Tansah ketekan sabarang kang sinedya.
64. Entek golek kurang amek. Ngunen-uneni (ngomeli) wong nganti sakatoge.
65. Garang garing. Ing lair katon sarwa bregas lan sugih, nanging satemene mlarat ora duwe apa-apa.
66. Sipating wanita iku paribasane : karubyuk kabotan pinjung. Waanita iku anane mung sarwa ribet.
67. Didhadhunga medhot, dipalangana mlumpat. Wis ora kena diendhakake kekarepane.
68. Sing malang-malang putung, sing rawe-rawe rantas. Kabeh sing ngalangi-alangi sedyane, kena disirnakake.
TEMBUNG ENTAR
Kapethik saka buku Ngengrengan Kasusastran Djawa, anggitanipun S. Padmosoekotjo, 1955.
Entar ateges :
– Silihan.
– Lunga, mangkat, bablas.
Upama ing ukara: kepareng kawula mentar ( lingga entar + seselan um).
Tembung entar tegese tembung silihan, tembung kang ora kena ditegesi mung sawantahe bae utawa
ora mung salugune bae (basa kiasan).
Tuladhane :
1. Lobok atine yaiku tegese sabar ora gampang muring (nesu).
2. Dawa tangane yaiku climut, clemer, seneng njejupuk darbeking liyan.
3. Jembar segarane yaiku sugih pangapura.
4. Lunyu ilate yaiku guneme mencla-mencle, molah-malih, ora kena dipercaya.
5. Tipis lambene yaiku seneng nyatur wong, seneng memisuh.
6. Entheng tangane yaiku cengkiling, dhemen milara, sok nangani.
7. Gedhe endhase yaiku ambeg ujubriya-kibir, sumangkeyan / sombong.
8. Panggedhe kang landhep pene yaiku seneng ngancam marang andhahane sing luput lan ngrepotake marang dhedhuwuran /atasan.
9. Ngatonake siyunge yaiku nuduhake panguwasane, nuduhake kuwanene / arogan.
10. Udan tangis yaiku akeh wong kang padha nagis.
11. Nggedhekake puluk yaiku nengenake pangan, kurang prihatine.
12. Kelepetan ala yaiku katut melu ala.
13. Nggugah susah yaiku marakake susah maneh.
14. Kawruhe jembar yaiku kawruhe akeh lan nyukupi.
15. Manis eseme yaiku ngresepake, agawe kencuting ati.
16. Mogel ilate yaiku memangan akeh, warni-warni lan sarwa enak.
17. Agawe pinggeting ati yaiku marakake serik ati, gawe jengkel.
18. Kawruhe mateng yaiku kawruhe cukup, malah wis nyedhaki sampurna.
19. Mbalang liring yaiku nglirik, ngujiwat.
20. Metani luputing liyan yaiku nggoleki lupute wong liya.
21. Mbukak wadi yaiku ngandhakake wadi /rahasia.
22. Ngabangake kuping yaiku agawe nesu.
23. Ora kuwat payung yaiku ora bisa duwe drajat / jabatan.
24. Mbuwang tilas yaiku api-api (ethok-ethok) tumandang gawe kanggo nutupi panggawe ala sing mentas ditindakake.
25. Ngrabekake sikut yaiku wong lanang sing njarag senggolan karo wong wadon (utawa kosok baline) ana ing papan kerameyan.
26. Panen mata, pailan gulu yaiku weruh pangan warna-warna kang sarwa menginake, nanging ora bisa melu weruh rasane (ora melu mangan, ora diwenehi).
27. Sanadyan padhang mripate, nanging peteng atine yaiku sanadyan laire katon seneng, nanging batine susah.
28. Tembunge pedhes yaiku tembunge gawe serik lan mangkelake
29. Ngendhaleni hawa nafsu : nyegah kekarepan kang ora prayoga(ora becik).
30. Papan kang kiwa : panggonan kang ora adhakan, ora kerep kaambah, sepi.
31. Dewa iku luput ing pati : dewa iku ora kena ing pati, ora ketaman ing pati.
32. Muga kalisa sakehe lelara : muga aja nganti ketaman lelara apa-apa.
33. Nyambut gawe nganti adus kringet : nyambut gawe abot (angkat njunjung).
34. Ngetog karosan, ngepuh kringet : kanthi mempeng banget.
35. Prajurit kang prawira apambegan yaiku wedi wiring, wani mati.
36. Nandur kabecikan, ndhedher kautaman yaiku gawe kabecikan marang pepadaning urip, mbokmenawa anak-putune ing tembe tampa piwalese.
37. Ngadu wuleding kulit, atosing balung yaiku ngadu tyasa, unggul-unggulan kadigdayan utawa kaluwihan.
38. Ora ngrengga prajane yaiku ora njaga awake supaya kajen- keringan / dihormati.
39. Ora katon dhadhane yaiku ora wani adu arep.
40. Nggilut kawruh yaiku ngudi kawruh kanthi kamempengan / mencari ilmu dengan penuh semangat.
41. Murid kang ketengen yaiku murid kang dikasihi dening guru.
42. Kanggo cagak lek yaiku kanggo srana supaya bisa betah melek.
43. Tumiba ing kasangsaran yaiku nemahi urip sing ora kepenak.
44. Kuwat drajat yaiku bisa dadi wong gedhe (pemimpin).
45. Tumenga sepa, tumungkul sepi yaiku ora ana sing kena disambati utawa dijaluki tulung.
46. Kena tinenga-tenga yaiku kena dijaluki pangayoman, Manawa ana kala mangsane nemu urip kang ora kepenak. Kena disambati.
47. Adhine ditungkulake yaiku ditilapake, ditinggal lunga kanthi dilimpekake.
48. Buntut kuwi rak ya mung manut sirahe yaiku pangkat cilik kuwi rak ya mung manut marang panggedhene (pimpinane)
49. Wis ora duwe ati (entek atine) yaiku kuwatir banget.
50. Atine metu wulune yaiku darbe sedya ala merga kadunungan rasa meri (drengki).
51. Mata dhuwiten yaiku petung banget.
52. Sekolahe mogul, kegiwang kincanging alis yaiku kepencut memanising wanita.
53. Cangkem gatel, arang mingkem yaiku seneng ngrasani alaning liyan, seneng muni-muni nganggo tembung kasar utawa saru.
54. Cangkem rusak, godhong jati krasa opak yaiku sanadya ora lumrah dipangan, nanging meksa dipangan.
55. Ati kethul yaiku ati kang ora gampang mempan samangsa ditamakake ing kawruh /ilmu.
RURA BASA
Kapethik saka buku Ngengrengan Kasusastran Jawa anggitane S. Padmosoekotjo, 1955.
Rura utawa rurah duwe teges padha, yaiku rusak.
Tembung rurabasa ateges basa rusak, basa kang wis luput kelantur-lantur, nganti ora kena dibenerake maneh. Ora kena dibenerake maneh, jalaran pancen ora lumrah dibenerake. Yen meksa dibenerake, malah banjur dadi basa sing ora lumrah, basa sing aneh, basa sing ora kaprah. Sanadyan bener, yen ora kaprah dianggep salah.
Tuladhane :
No Rurabasa Sing sakbenere
1. Nguleg sambel, Nguleg lombok, uyah, lan trasi supaya dadi sambel trasi, Nguleg lombok, uyah, lan bawang supaya dadi sambel bawang.
2. Adang thiwul, Adang glepung gaplek utawa babakan gaplek supaya dadi thiwul.
3. Ndheplok gethuk, Ndheplok tela sing wis digodhog supaya dadi gethuk.
4. Mikul dhawet, Mikul genthong sing isine dhawet.
5. Ngleles coban, Ngleles lulup supaya dadi coban.
6. Ndondomi clana, Ndondomi kain (lena, dril) supaya dadi clana.
7. Mbathik iket, Mbathik mori supaya dadi iket.
8. Ngenam klasa, Ngenam pandhan utawa godhong mendhong supaya dadi klasa.
9. Mbunteli tempe, Mbunteli kedhele sing wis digodhog lan dimomori ragi supaya dadi tempe.
10. Ngekum landha, Ngekum areng merang supaya sarine areng merang iku campur dadi siji karo banyu, dadi landha. Landha iku banyune awu merang gunane kanggo kramas rambut.
11. Nulis layang, Nulis ana dluwang utawa kertas supaya dadi laying (surat).
12. Menek krambil, Menek wit krambil, yaiku glugu.
13. Nggodhog wedang, Nggodhog banyu nganti mateng supaya dadi wedang.
14. Adang sega, Adang beras supaya dadi sega
TEMBUNG GARBA
Tembung Garba (Sandi)
Kapetik saka buku Ngengrengan Kasusastran Jawa, anggitane S. Padmosoekotjo, 1955.
Garba ateges :
1. Weteng (guwa garba, ateges weteng ing perangan dununge bayi).
2. Sesambungan, rerangken, gegandhengan.
Nggarba tembung yaiku nggandheng tembung loro utawa luwih, perlu kanggo nyuda cacahing wandane.
Tembung garba tegese tembung rerangken, tembung sesambungan, tembung kang kedadean saka tembung loro utawa luwih digandheng dadi siji.
Tembung garba utawa sandi iku lumrahe tinemu ana ing kasusatran kang sinwung ing tembang utawa geguritan. Samangsa ana gatra kang kakehan guru wilangane, pangripta bisa ngelong cacahing wilangan iku sarana nggarba tembung loro utawa luwih kang dumunung ana ing gatra mau.
Tuladha :
1. Malbeng (malebeng) = malbu +ing = (malebu +ing)
2. Narpendah = narpa (ratu) + endah (ayu, linuwih, sulistya ing warna)
3. Murdantaji = murda + kita + aji ( murda = sirah, kita = kowe, aji=ratu). Murdantaji = sirahmu sang ratu.
4. Maskwari = mas + aku + ari. Maskwari = panyebut marang kekasih.
5. Kalokengrat = kaloka (misuwur/terkenal) + ing + rat (jagad/dunia).
6. Kebwalasan = kebo + alas an, tegese dudu kebo ingon.
7. Yeku = ya + iku.
8. Lagyantuk = lagi + antuk.
9. Sedyarsa = sedya + arsa, tegese niyat, arep.
10. Tumujweng = tumuju + ing.
11. Paksyarsa = paksa + arsa, tegese kumudu-kudu arep.
12. Jalwestri= jalu (lanang) + estri (wadon), tegese lanang lan wadon.
13. Sarwyanjoged = sarwi (kaliyan) + anjoged.
14. Lumakweng wuntat = lumaku + ing wuntat, tegese lumaku ing mburi.
15. Kajwareng praja = kajwara + ing praja, tegese misuwur ing sanagara.
16. Wadwaji = wadu + aji, tegese abdining ratu, utawa garwane ratu.
17. Maharsi = maha(linuwih) + resi(pandhita), tegese pandhita linuwih.
18. Mahraja = maha(linuwih) + raja(ratu), tegese ratu linuwih.
19. Mahmeru = maha(linuwih) + meru(gunung), saiki kasebut Semeru saka tembung Sumeru. Su = linuwih.
20. Dupyarsa = dupi (sareng) + arsa (badhe).
21. Nujwarip = nuju + arip (ngantuk), tegese lagi ngantuk.
22. Dhemennyar = dhemen + anyar, tegese dhemene (senenge) mung manawa isih anyar, sedhela bae banjur bosen.
23. Taksyalit = taksih + alit.
24. Dadyewuh = dadi / dadya + ewuh.
25. Ratwagung = ratu + agung, tegese ratu binathara.
26. Sudireng wirang = sudira (kendel) + ing wirang (isin), tegese ora wedi isin.
27. Kapindra = kapi (kethek) + endra (ratu), tegese retune kethek.
28. Kawindra = kawi (pujangga) + endra (ratu), tegese tetunggule pujangga. Tembunge liya : kawiwara, kawitana.
29. Ratwambek pinandhita = ratu + ambek (sifat) pinandhita, tegese ratu kang duwe sifat pandhita, yaiku sifat sabar, maklum, momot, mengku, berbudi bawa laksana.
30. Mardikengrat = mardika + ing + rat, tegese mardika ing jagad, uripe ana ing ndonya ora ana sing ngereh utawa mrentah.
Penget :
1. Tembung loro kang padha dene tanpa y , manawa dadine tembung sandi banjur mawa aksara y, diarani tembung garba sutraye, tuladha : lagi + antuk = lagyantuk.
2. Tembung loro kang padha dene tanpa w, manawa dadine tembung sandi banjur mawa aksara w, diarani tembung garba sutrawam, tuladha jalu + estri = jalwestri.
3. Tembung kang kagarba karo tembung maha, menawa tembung maha iku banjur dadi mah, diarani garba warga-ha.
KIDUNGAN JANGKEP
(Dhandhanggula)
Kapyarsa kidung arerangin
Kelun alun ombaking samodra
Anut manuta lakune
Isi wasilahipun
Kanjeng Sunan sing Jaga Kali
Sung pituduh prayoga
Pambengkasing kewuh
Tumrap kang lagi anandhang
Kasangsaran miwah pacobaning urip
Syukur sabar narima.
Ana kidung rumeksa ing wengi
Teguh ayu luputa ing lara
Luput ing bilahi kabeh
Jim syaitan dhatan purun
Paneluhan tenung tan wani
Miwah panggawe ala
Gunane wong luput
Agni atemahan tirta
Maling adoh tan ana ngarah mring mami
Tuju dhudhuk pan sirna
Sagung pancabaya samya bali
Sakathahing ama amiruda
Wedi asih pandulune
Sakehing braja luput
Kira-kirapan wuk sakalir
Saliring wisa tawa
Sato kurda tutut
Kayu aeng lemah sangar
Songing landhak guwaning mong lemah miring
Myang pakekiponing merak.
Pagupakaning warak sakalir
Nadyan arga myang sagara alas
Temahan rahayu kabeh
Sarwa Sarira Ayu
Ingideran kang widadari
Renekseng Malaekat
Sakathahing Rasul
Pan dadia sarira tunggal
Ati Adam utekku Bagindha Esis
Pangucapku ya Musa
Napasku Nabi Isa Linuwih
Nabi Yakub pamiyarsaningwang
Yusuf ing rupaku reke
Nabi Dawud swaraku
Jeng Selaeman kasekten mami
Ibrahim kang anyawa
Idris ing rambutku
Said Ali kulitingwang
Abu Bakar getih Daging Umar Singgih
Balung Bagindha Usman
Lamun arsa tulus nandur pari
Puasa-a sawengi sadina
Iderana galengane
Wacanen kidung iku
Datan ana ama kang prapti
Lamun sira aperang
Wateken ing sekul
Antuka tigang pulukan
Kang amangan rineksa dening Hyang Widhi
Rahayu ing payudan.
Lamun ora bisa maca kaki
Sinempena kinarya azimat
Teguh ayu panemune
Yen binekta anglurug
Mungsuhira datan udani
Luput sanjata tawa
Iku safabipun
Sabarang pakaryanta
Pan rineksa dening Hyang Kang Maha Suci
Sakarsane tinekan.
Sungsum insun Fatimah linuwih
Aminah kang bebayuning angga
Ayub minangka ususe
Nabi Nuh ing jejantung
Ing sarira tunggal lan nabi
Cahyaku nur Muhammad
Panduluku Rasul
Pinayungan Adam syarak
Sampun jangkep sakathahing nabi wali
Dadia sarira tunggal
Wiji sawiji mulane dadi
Pencar dumadi isining jagad
Kasamadan dening Dzate
Singa maca myang ngrungu
Kang anurat tuwin nimpeni
Dadia hayuning jasad
Kinarya asembur
Sira wacakna ing toya
Kinarya dus rara tuwa gelis laki
Wong edan nuli waras.
Lamun ana wong kang kabanda kaki
Myang kadhendha lan kabotan utang
Miwah wong alara reke
Wacanen tengah dalu
Ping sawelas wilangan singgih
Luwar ingkang binanda
Kang didhendha wurung
Sadosane ingapura
Ingkang utang sinauran ing Hyang Widhi
Kang agring dadi waras.
Sing sapa reke arsa nglakoni
Amutiha lawan anawa-a
Patang puluh dina bae
Lan tangi wektu subuh
Miwah sabar syukur ing ati
Insya Allah tinekan
Sakarsanireku
Tumrap sanak rakyatira
Saking sawabing ilmu pangiket mami
Duk aneng Kalijaga
Pandongaku mring Hyang Maha Suci
Kanthi Ridlo lan Rakhmating Allah
Kinabulan panyuwune
Antuk barokahipun
Para Nabi lan para Wali
Myang leluhur sadaya
Ageng sawabipun
Mugi kalis sing rubeda
Kasembadan sedaya sedyaning urip
Slamet donya akherat.
TEMBUNG SAROJA
Kapethik saka buku Ngengrengan Kasusastran Jawa anggitane S. Padmosoekotjo 1955.
Saroja ateges :
1. Rangkep.
2. Kembang tanjung, kembang, padma, trate, kumuda, pakadya (pangkadya).
Tembung Saroja ateges tembung rangkep utawa tembung loro kang padha tegese / meh padha tegese dianggo bebarengan.
Tuladha :
1. Tumpang-tindhih
2. Amrik-minging
3. Agah-prakosa
4. Teguh-sentosa
5. Tata-krama
6. Krama-niti
7. Arum-wangi
8. Mudha-pingging
8. Mudha-punggung
10. Mudha-dama
11. Jugul-mudha
12. Kongas-ngambar
13. Nistha-dama
14. Nistha-papa
15. andhap -asor
16. kukuh-bakuh
17. kengkeng-bangkeng
18. umyang-gumuruh
19. kajen-keringan
20. sungsun-timbun
21. ewuh-pakewuh
22. baya-pakewuh
23. godha-rencana
24. lir-pendah
25. tindak-tanduk
26. tandang-grayang
27. watak-wantu
28. lagak-lageyan
29. sabar-drana
30. rame-gumuruh
31. dhedhep-tidhem
32. sayuk-rukun
33. sih-tresna
34. tri-gumuruh
35. guna-kasantikan
36. sarat-masrut
37. kasep-lalu
38. nungsang-njempalik
39. solah-tingkah
40. akal-budi
41. mukti-wibawa
42. adi-luhung
43. mula-buka
44. buka-(sa)kawit
45. suka-rena
46. sinuba-sinukarta
47. tapak-tilas
48. glogok-sok
49. gepok-senggol
50. bojana-andrawina
51. japa-mantra
52. puji-pandonga
53. sato-kewan
54. gilir-gumanti
55. nenes-kenes
56. iguh-pratikel
57. papa-cintraka
58. malang-megung
59. tambal-sulam
60. pasang-rakit
61. sumbang-surung
62. campur-adhuk
63. sindhung-aliwawar
64. sindhung-riwut
65. angkat-junjung
66. njungkir-walik
67. sotya-retna
68. setya-tuhu
69. kebo-ndanu
70. dana-driyah
71. lalu-lungse
72. solah-bawa
73. tingkah-laku
74. kapok-kawus
75. endah-peni
76. Edi-peni
77. angkara-murka
78. budi-pekerti
79. sri-narendra
80. ciri-wanci
81. jebat-kasturi
82. dhawuh-timbalan
83. tata-trapsila
84. tepa-tuladha
85. tepa-palupi
86. rahayu-slamet
87. perang-pupuh
88. utang-selang
89. candhak-cekel
90. gandhes-luwes
91. tumpuk-undhung
92. sak-serik
93. sih-wilasa
94. wandu-wandawa
95. babak-bundhas
96. njarah-rayah
97. bayu-bajra
98. nila-widuri
100. wulang-wuruk
101. jubriya-kibir
102. geter-pater
103. guntur-ketug.
Akeh jenenge wong lan aranine tembang (gendhing) sing kedadean saka tembung saroja,
Kayata :
Ranutirta
Dipamanggala
Puspakusuma
Padmakusuma
Dipasena
Sutaatmaja
Gunasentika
Kartikarya
Sindutirta
Radayuda
Subakastawa
Biwaddhaminulya.
YOGYASWARA
Kapethik saka buku Ngengreng Kasusastran Jawa anggitane S. Padmosoekotjo 1955.
Yogya ateges : becik, prayoga, pantes, patut, apik.
Swara ateges uni, swanten (kramane).
Yogyaswara ateges swara apik, swara kang ngresepake marga becik utawa kepenak dirungokake.
Yogyaswara iku tembung loro kang meh padha pakecapane (lan uga panulise), mung beda wandane wekasan nganggo a lan i. lan duwe teges lanang-wadon.
Tuladha :
1. dewa-dewi
2. gana-gini
3. widadara-widadari
4. gedhana-gedhini (kedhana-kedhini)
5. bathara-bathari
6. apsara-apsari
7. prameswara-prameswari
8. yaksa-yaksi
9. pemudha-pemudhi
10. raseksa-raseksi
DASANAMA 1
Dasa nama iki kapethik saka buku Ngengrengan Kasusastran Djawa anggitanipun S.Padmosoekotjo, tahun 1955.
Dasa kalebu tembung wilangan kang ateges sepuluh. Nama ateges aran utawa jeneng. Dasa nama ateges jeneng nganti sepuluh darbeke wong siji. Uwong, kewan, utawa barang kang duwe jeneng luwih saka siji diarani dasanama.
Tembang Kinanthi ngisor iki ngemot tembung-tenbung dasanama. Tembung kang dikurung mung kanggo nyukupi guru wilangan lan guru lagu, ora katut kepetung dasa namane.
1.
Pandhita maharsi wiku
dwija wipra ajar muni
yogiswara dwijawara
suyati resi mahyekti
Dewa apsara dewata
jawata sura hyang(luwih)
2.
Widadari surawadu
apsari dewi bathari
Lanang jaler jalu priya
Wadon dyah wanita rini
kusuma retna juwita
wanudya dayinta gini
3.
Uwong jana janma manus
Anak suta sunu siwi
tanaya weka atmaja
Ibu biyung biyang wibi
rena umi (myang) puyengan
Bapa yayah rama sdarmi*
4.
Ratu aji katong dhatu
nata narendra narpati
sri pamasa nareswara
bumipala bumipati
narpa raja naradipa
buminata sri bupati
5.
Prameswari narpawadu
narpapadmi natadewi
sori (lan) narpadayinta
(Dene) patih nindyamantri
mantrimuka mantriwredha
wrangkapraja mantringarsi
(ana bacute)
DASANAMA 2
6.
Mungsuh parangmuka satru
Senapati pramugari
senapatya narawara
hulubalang bretyapati
Bala wadya wrahatbala
tantra balakoswa (sakti)
7.
Buta dhitya yaksa diyu
klana asura dnawa wil
Jaran swa aswa turangga
kuda (lan) titihan wajik
Gajah dirada dipangga
asti liman dipa esti
8.
Mati layon lalis lampus
lena pralaya ngemasi
padhem antaka palastra.
Mangan nadhah boga bukti
Lunga merad mentar mendra
linggar wisata les anis.
9.
Perang rana yuda pupuh
laga bandayuda jurit
Kewuhan aweken kewran
Kanca rowang rewang kanthi
Nepsu bendu krodha duka
muntap bramantya amuring.
10.
Keris katga criga suduk
patrem (kagem para putri)
Pedhang sabet (lan)candrasa
Gada bindi dhendha lori
Panah astra sara bana
warastra nraca jemparing
11.
Gendhewa langkap (lan) busur
laras panglepas jempaing
Gaman badhama sanjata
Kareta rata pedhati
ratangga jana wimana
Siyaga samekta mranti
12.
Kadhaton kraton kadhatun
dhatulaya pura puri
Omah panti syasa wisma
Seba marak ngadhep nangkil
Sitiluhur sitibentar
(iku ateges) sitinggil
13.
Gunung ardi wukir meru
ancala parwata giri
prabata arga aldaka
Alas jenggala wanadri
Kali bengawan narmada
Udan warsa jawah riris
14.
Segara samodra laut
tasik jladri jalanidhi
Iwak matswa ulam mina
Kaga kukila (twin) paksi
Ula sarpa (ya) taksaka
Cacing lusi (miwah) wrejit
15.
Banyu warih tirta sindu
her arjuna we jahnawi
jala tuban (ya) udaka
Bledheg gelap erawati
Gludhug guntur grah gurnita
geter pater (nggegirisi)
16.
Kebo mundhing misa ndanu
Kaya pindha pendah kardi
lir mimba (lan) yayah kadya
Galak rota krura (ugi)
wirodra lodra wiroda
Sakeh sagung sanggya salwir.
17.
Becik tama adiluhung
yogya endah edi peni
Jeneng parab sambat asma
bisikan tengran wewangi
Bangke kunarpa kuwanda
Bojo kalulut kucumbi
18.
Anjing sona srenggala asu
Kethek wre wanara kapi
juris rewanda palwaga
Macan mong sardula (kenging)
Kombang bremara sadpada
Lara roga gerah agring
19.
Mlaku lumaksana laju
laksita mlampah lumaris
Turu sare guling nendra
Wruh wrin upiksa udani
myat anon uninga wikan
Arep arsa ayun apti
20.
Omong micara amuwus
mojar nabda wacana ngling
Katon kawuryan kawangwang
kasatmata keksi kengis
Karep praja abipraja
sumedya parasdya kapti
21.
Ati driya prana kalbu
nala tyas wardaya galih
Kendel sudira nirbaya
tatag tanggon sura wani
Kalah kasor kawon kandhap
kandhah kelindhih ketitih
22.
Kasengsem lengleng wulangun
mangungkung kasmaran brangti
krungrungan brangta kandhuhan
Seneng trustha sukengkapti
harsaya harsana girang
Serik eru rengu runtik
23.
Rusak rurah punah swuh rug
brastha remak rabasa (nir)
Sedhih turida duhkita
margiyuh rimang rudatin
tikbra rudita sungkawa
wigena katresan kingkin
24.
Sumaput kantaka kantu
kapidhara datan eling
Slamet raharja yuwana
rahayu swasta basuki
Kwatir sumelang sandeya
wancakdriya walangati
25.
Misuwur kaloka kasub
kondhang kasusra kawarti
kontap kalok kajuwara
kaonang-onang (linuwih)
kawentar kajana priya
Wedi wingwrin ulap giris
26.
Pinter guna wignya putus
nimpuna widigda wasis
lebda limpad (tur) widura
Bodho blilu mudha pingging
kumprung punggung jugul dama
Dhewe priyangga pribadhi.
27.
Sirah utamangga ulu
kumba murda mustaka (twin)
Gawe kardi karti karya
Sotya retna nila manik.
Cikben darapon supadya
supaya murih supadi
28.
Awak raga angga tubuh
Mata soca netra eksi
Gulu tenggak jangga lungyan
Rambut rema keswa weni
Sikil paduka sampeyan
Tatu labet brana kanin
29.
Bumi bantala (puniku)
pratala kisma pratiwi
mandhala buwana jagad
basundara basundari
Langit akasa gagana
antariksa wyat wiyati
30.
Rembulan candra sitengsu
basanta lek badra sasi
sitaresmi sasadara.
Srengenge raditya rawi
radite baskara arka
diwangkara bagaspati
31.
Lintang wintang sasa (kasbut)
kartika sudama (tuwin)
Sorot kirana ujwala
sunu senen anyunari
Padhang pranawa pramana
Ireng kresna (kenging) langkin.
32.
Putih seta dwala pingul.
Ijo royo-royo wilis
Kuning jenar kapuranta.
Abang rekta dadu abrit.
merah jingga ambaranang
Obong wlagar tunu basmi
33.
Geni api brama apyu
dahana pawaka agni
Angin bajra samirana
sindhung riwut maruta (twin)
bayu barat aliwawar
Dalan enu dlanggung gili.
34.
Wekasan satemah panutup
puwara wasana iti
Rampung palestha pulastha
Tansang anggung manggung titir
datan anggop sanityasa
Wangi arum amrik minging
Imajiner Nuswantoro
