Serat Prasida Jati
Mas Ngabei Mangunwijaya (Abdi Dalem Mantri Miji di Surakarta, hidup sekitar tahun 1844–1914)
ꦱꦼꦫꦠ꧀ꦥꦿꦱꦶꦣꦗꦠꦶ
꧋ꦩꦱ꧀ꦔꦧꦺꦪꦶꦩꦔꦸꦤ꧀ꦮꦶꦗꦪ(ꦄꦧ꧀ꦝꦶꦣꦊꦩ꧀ꦩꦤ꧀ꦠꦿꦶꦩꦶꦗꦶꦣꦶꦱꦸꦫꦏꦂꦠ꧈ꦲꦶꦣꦸꦥ꧀ꦱꦼꦏꦶꦠꦂꦠꦲꦸꦤ꧀꧇꧑꧘꧔꧔꧇–꧇꧑꧙꧑꧔꧇)
Serat Prasida Jati adalah naskah sastra Jawa berbentuk tembang macapat yang memuat ajaran tentang ilmu kesempurnaan hidup, rahasia para leluhur atau pendeta zaman kuno, dan kaitannya dengan ajaran agama Islam.
Keterangan Umum
1. Penyusun: Mas Ngabei Mangunwijaya (Abdi Dalem Mantri Miji di Surakarta, hidup sekitar tahun 1844–1914).
2. Bentuk: Tembang macapat (sastra Jawa klasik).
3. Tema Utama: Kawruh kasidan (ilmu kasidan/kejayaan batin) dan sangkan paraning dumadi (asal usul dan tujuan hidup manusia).
Isi dan Ajaran
1. Ilmu Kuno dan Islam: Mengupas rahasia kebatinan para jawata (dewata) dan pandhita zaman purwa yang diselaraskan dengan akidah Islam.
2. Makna Hidup: Membahas pencarian jati diri manusia untuk mencapai ketenteraman jiwa dan kesempurnaan lahir-batin.
3. Warisan Budaya: Menjadi salah satu referensi penting dalam kesusastraan dan kebatinan Jawa
Berikut adalah penjelasan lebih mendalam mengenai poin-poin penting dalam Serat Prasida Jati:
1. Konsep Sangkan Paraning Dumadi
- Ajaran ini merupakan inti dari ilmu kesempurnaan (kawruh kasidan) dalam kebudayaan Jawa.
- Sangkan: Artinya "asal mula". Bagian ini membahas dari mana manusia diciptakan dan asal mula roh sebelum lahir ke dunia.
- Paran: Artinya "tujuan". Bagian ini membahas ke mana manusia akan pergi setelah meninggal dunia.
- Dumadi: Artinya "makhluk yang diciptakan".
- Inti Ajaran: Dalam Serat Prasida Jati, konsep ini diselaraskan dengan ajaran Islam (Innalillahi wa inna ilaihi raji'un). Naskah ini mengajarkan agar manusia selalu ingat asal-usulnya supaya bisa kembali kepada Sang Pencipta dalam keadaan suci dan sempurna.
2. Contoh Macapat dan Gaya Penyampaian
Naskah ini ditulis menggunakan aturan tembang macapat (puisi tradisional Jawa). Setiap baitnya terikat oleh aturan jumlah baris, suku kata, dan bunyi vokal di akhir baris.
- Fungsi Tembang: Menggunakan tembang membuat ajaran kebatinan yang berat menjadi lebih indah, santun, dan lebih mudah dihafalkan oleh masyarakat pada zaman dahulu.
- Bahasa: Menggunakan perpaduan bahasa Jawa Baru (gaya Surakarta) dengan istilah-istilah mistik Islam (seperti ilmu hakikat dan makrifat) serta istilah Jawa kuno.
3. Perbandingan dengan Serat Dewaruci
Serat Prasida Jati sering dibanding-bandingkan dengan naskah terkenal lain seperti Serat Dewaruci, karena memiliki kemiripan misi budaya:
- Persamaan: Keduanya sama-sama membahas pencarian jati diri, air kehidupan (tirta prawita), dan pertemuan antara murid dengan guru sejati untuk mencapai kesempurnaan hidup.
- Perbedaan: Jika Serat Dewaruci menggunakan tokoh wayang (Bima dan Dewa Ruci), Serat Prasida Jati lebih banyak menggunakan pendekatan petuah langsung, ajaran para pendeta kuno, dan penyelarasan yang lebih tebal dengan syariat serta hakikat Islam.
Penulis artikel ini menyajikan contoh kutipan teks bait tembang, riwayat singkat Mas Ngabei Mangunwijaya, serta makna Manunggaling Kawula Gusti yang terdapat di dalam Serat Prasida Jati karya Mas Ngabei Mangunwijaya.
1. Contoh Tembang dalam Sastra Mangunwijaya
Mas Ngabei Mangunwijaya terkenal dengan gaya bahasanya yang halus dan penuh pitutur (nasihat). Dalam karya-karya beliau yang bertema kebatinan Islam-Jawa (seperti Serat Prasida Jati dan Sêrat Darmasunya), ajaran disampaikan menggunakan pola tembang macapat klasik.
Berikut adalah gambaran umum bait nasihat spiritual berlaras Dhandhanggula yang sering digunakan untuk menggambarkan pencarian ilmu kesempurnaan :
“Poma-poma wekasanku iki,
mrih tumanem ing sanubariro,
den awas dadi manungsa,
nggugah rasa kang agung,
sangkan paran dipun ulatni,
mrih sampurna ing niyat,
tumuju mring Gusti,
lebur kawula lan Gusti nunggal,”
Aksara Jawanipun :
“ꦥꦺꦴꦩꦥꦺꦴꦩꦮꦼꦏꦱꦤ꧀ꦏꦸꦆꦏꦶ꧈
ꦩꦿꦶꦃꦠꦸꦩꦤꦺꦩ꧀ꦆꦁꦱꦤꦸꦧꦫꦶꦫꦺꦴ꧈
ꦣꦺꦤ꧀ꦄꦮꦱ꧀ꦝꦣꦶꦩꦤꦸꦁꦱ꧈
ꦔ꧀ꦒꦸꦒꦃꦫꦱꦏꦁꦄꦒꦸꦁ꧈
ꦱꦁꦏꦤ꧀ꦥꦫꦤ꧀ꦝꦶꦥꦸꦤ꧀ꦈꦭꦠ꧀ꦤꦶ꧈
ꦩꦿꦶꦃꦱꦩ꧀ꦥꦸꦂꦤꦆꦁꦤꦶꦪꦠ꧀
ꦠꦸꦩꦸꦗꦸꦩꦿꦶꦁꦒꦸꦱ꧀ꦠꦶ꧈
ꦊꦧꦸꦂꦏꦮꦸꦭꦭꦤ꧀ꦒꦸꦱ꧀ꦠꦶꦤꦸꦁꦒꦭ꧀”
Maknanipun :
"Ingat-ingatlah pesan dariku ini, agar tertanam di dalam hatimu. Waspadalah sebagai manusia, bangkitkan kesadaran yang agung. Carilah asal dan tujuan hidup (sangkan paran), agar niatmu menjadi sempurna menuju Tuhan, hingga meleburnya hamba dan Sang Pencipta menjadi satu."
2. Riwayat Hidup Mas Ngabei Mangunwijaya
Penulis naskah ini bukanlah orang sembarangan. Beliau adalah tokoh intelektual keraton pada zamannya.
- Jabatan: Beliau merupakan seorang Abdi Dalem Mantri Miji di Kasunanan Surakarta. Tugasnya dekat dengan urusan pencatatan sejarah, sastra, dan budaya keraton.
- Zaman Kehidupan: Hidup pada abad ke-19 hingga awal abad ke-20 (sekitar tahun 1844–1914). Beliau hidup di masa suburnya sastra Jawa Baru pasca-era Ronggowarsito.
- Karya Lain: Selain Serat Prasida Jati, beliau sangat produktif dan menulis banyak kitab penting lain seperti Babad Kadhiri, Serat Darmasunya (Widyakirana), dan menyalin ulang naskah-naskah kuno agar bisa dibaca oleh generasi penerusnya.
3. Makna Manunggaling Kawula Gusti dalam Naskah
Banyak orang salah paham dan mengira konsep ini berarti manusia "menjadi" Tuhan. Namun, dalam Serat Prasida Jati, Mas Ngabei Mangunwijaya meluruskan maknanya agar sejalan dengan ajaran Islam (Tasawuf/Makrifat):
- Bukan Menghilangkan Tuhan: Manusia tidak berubah menjadi Tuhan, dan Tuhan tidak berubah menjadi manusia.
- Keselarasan Kehendak: Makna aslinya adalah keadaan di mana kehendak manusia sudah sepenuhnya tunduk dan selaras dengan kehendak Tuhan Yang Maha Kuasa. Ego atau nafsu duniawi manusia telah runtuh (fana).
- Aplikasi Nyata: Seseorang yang sudah mencapai tahap ini, seluruh perilakunya, pandangan matanya, dan ucapan lisannya selalu memancarkan sifat-sifat luhur (sifat ketuhanan yang rahim, adil, dan pengasih), karena hatinya sudah bersih dari noda hitam duniawi.
![]() |
| Foto : Mas Ngabei Mangunwijaya (1844–1914) |
Mas Ngabei Mangunwijaya (1844–1914) adalah seorang abdi dalem, mantri, dan tokoh sastra Jawa yang lahir di Wonogiri. Ia dikenal karena pengabdiannya di wilayah Surakarta serta keterlibatannya dalam dunia tulis-menulis dan pengelolaan naskah di Perpustakaan Radya Pustaka.
Riwayat Hidup dan Karier
1. Kelahiran: Lahir di Kabupaten Wonogiri pada tahun 1844.
2. Abdi Dalem: Pernah bertugas sebagai Mantri Distrik di Bayat, Surakarta, lalu diangkat menjadi Mantri Pamidji (Miji) di Surakarta.
3. Radya Pustaka: Pernah aktif sebagai staf atau pembantu di Perpustakaan Radya Pustaka Surakarta, perpustakaan naskah kuno pertama di Nusantara.
4. Wafat: Meninggal dunia pada tahun 1914.
Warisan Kepengarangan
- Dikenal memiliki kepiawaian dalam bidang tulis-menulis dan mengarang dalam tradisi sastra Jawa.
- Menjadi bagian dari generasi pengarang masa peralihan sastra Jawa sebelum munculnya sastra Jawa modern era balai pustaka.
SERAT PRASIDA JATI
Ngewrat kawruh kasidan kekerannipun para jawatha
Tuwin para pandhita ing jaman purwa:
Ingkang cundhuk kaliyan kekeranning
Agami Islam
Dénné ingkang ngimpun saha nyekarraken macapat
Mas Ngabéhi: Mangun Wijaya, abdi dalem
Mantra miji ing Surakarta
Tahun 1844 – 1914
TJITAKAN JANG KE 3
1924
Kawedallaken saha kasadé déning:
TOKO BUKA: THAN DHUN SWI
Ing Kadiri
Typ N. V. ‘’Mardi Moeljo” Djokja
PUPUH I
1
[3]Kumawitnya mangripténg mamanis métwasita ngunni kang winnarna, pinniluta winahyéng réh, nanging ta jatinnipun kang kadarpa yasa kakawin tan wikan ing basarja, tilar susilayu, temah tuna raoséng gita, tangéh lamun karya ascaryanning kapti, pama kang tarulata.
2
Kaprawasa ing masa manggasri, ron mangarang kéh rurusuh ing kisma, paran purwannira mawéh, rarassing tyas rum marum paé para paraméng kawi, yén murwéng pralimpita, pipintanning kawruh, tuwuh lir wreksa candhana, rumambaka mangambar sung sugonda mrik karya arsayéng driya.
3
Mangkya ingkang pinnétting palupi, ngunni ana naréndra sudibya, kasubbing rat bibisikké, Surya Prannawa Prabu, bondha bandhu bérawéng budi, sumbaga manubawa, bawana kasumbung, bérbudi bawa laksana, susetyéng tyas anggung ulah pudyastuti, putussing kaninditan,
4
Sinuyuttan ing wadya jrih asih, wit kataman kotamanning natha, temah srah jiwangga: dénné, sira Sang Naréndra nung, ngadhaton ing cakra bumi, ya ing cakra buwana, samana Sang Prabu, lenggah munggwing palanggattan kang pinnji sumiwéng byantara aji, Patih Arya Swasana.
5
Tyassira lussing silamartanni, sésinning ngrat tansah sinusuppan ingisep susuruppanné, temah sarwa pinutus bangkit nuksméng ag[4]l myang alit kadwi Arya Sasongka, santanéng Sang Prabu, budiman ambek mardawa, lis tyéng warna ngumala pamulu wenning, dressing driya dyatmika.
6
Katri Arya Sudama wawangi, yéku arinnira Sang Sasongka, warna pekik kukuwungngé, kawang-wang sru narawung, tyas nirmala pasthi kamannik catur rêsi Érgawa, wiku dibya putus patitissing kasunyatan prastawéng réh mumpunni kawruh sakalir, momot mengku legawa.
7
Samantara Sang Sri nabda ririh, Sang Pandhita kang tinujwéng tingal mangkana pangadikanné, ingen tapa mandwiku, marmannira pamadngong wiji, samiwéng pamursitan myang pun swasanéku, atannapi putrannira, yayi Arya Sasongka Sudama awit wonten wigatinnira.
8
Tarlén mangkya réh wontenning nagri, wus katingal tentrem tata arja, tan wonten walang sangkerré, tinnon sangkep sarwa yu, dénnya rumakséng praja, linampahan lawan setya ngatiyati, tinniti tinnalika.
9
Mangkya kados kantun amarsudi, ing wajibbing ngagesang unninga, purwa prapténf wusananné, dadis kedah rinembag mamrih sampun amadal sumbi, jumbuh ing kabatinnana jaba jro pakantuk supadya sarwa sambada, tanpa céda dinulu katon sarwédi, dadiya sudarsana.
10
Saéstunné inggih sampun sami, anang[5]sulli wossing pangawikan nanging paman pipindhanné, dadyan sosotya luhung, lamun datan dén sarawési, yekti kirang ngujwala, surêm sunnarripun lan malih pagangkah kula, réh sagotrah sagedda nunggil pamanggih, gelengnging ggayuhan,
11
Mrih santosaha sabaya pati, ubayanné yén manggih babaya, biyantuwa sakabéhé, dimén saya kasumbung, kasubbing rat sabyantu budi, dadi saya sambada, jawi lebet jumbuh, teteppa kadya saloka, lir sosotya munggwing ngembannan tannapi, satu munggwing rimbaggan,
12
Kéndel sabdannira Sri Bupathi, Sang Pandhita myang para nararya, suka karasa atinné, myarsa dhawuh Sang Prabu, sru mardawa rum marum mannis srepping tyas lir sinniram wéwayu sawindu, rumasa kalamun arsa, kasarira pamor rarassing kajatin, tandya sarêng manembah.
13
Dyang Sang Dwija matur ring Sang Ngaji, dhuh Gusthiku Sang Sri Narapathi, lerês wajibbig gesang, pan kedah sumurup purwa wekassing dumadya, nanging réhning kathah warahing pra rêsi, mrih wossing sangkan paran,
14
Warni warni dénnira mastanni, kongsi karya kuwurring wardaya, tuna dungkap pangangkeppé, mila lerês Sang Prabu, inggih kedah mawi ginusthi, sraséyan tataringngan rinanntam rinnembug mamrih sambananning sedya, [6]sampun kéndel ngandel kawruhnya pribadi, temah datan waspada.
15
Sri Naréndra dupi amiyarsi, aturrira sang rêsi kalintang, sukanning tyas ngandikanné, mring Sang Ngarya katelu, payo yayi lan kakang patih, padha milu ngrasakna, ngudhonnana rêmbug sahananné kawruhira, wedarrênna iya maring paman rêsi, dimén dén terangngenna.
16
Arya katri andheku wot sari, Dyan Sang Natha malih angandika, lah coba rasakna mangké, jatinning urip iku, warna warna dénya mastanni, ana kang maring atma, ana pramanéku, kang sawennéh mring kumara, tri prakara pilihen salah sawiji, endi jating gesang.
17
Sang Swasana umatur wot sari, lamun amaba inggih among atma, jatossing gesang dit dénné, Sang Hyang atma punniku, winastannan rasa sajati, denné rasa punnika, ing sawastunnipun wahanannipun kang pangrasa, milannipun wonten sasebuttan gusthi, krasa ing dalem rasa.
18
Dados raos pangraos sayekti, boten kénging lamun kapisahna, awit mongka pratandanné, gesangnging manungséku, mangénnipun lahir lan batin kang dados saka sinnira, lamun prapténg lampus sirna kang rasa pangrasa, milannipun sajatossé ngélmi gusthi, bucal rasa pangrasa.
19
Isbattipun inggih lamun guling, lamun maksih kathah gagasannya, saéstu dangu tilemmé, la[7]mun ngantos kalantur, prapténg énjang tan bangkit guling, mannahipun dhat-dhattan kadhang kagum kagum sanadyan prapténg sakarat lamun maksih kathah ingkang dipun piker, maksih gung karonnéhan,
20
Yakti dangu sakaratnya gusthi, miwah kathah solah bawannira, amicara annéh-annéh, sannés lamun tuwakup kéndel pasrah dhataeng Hyang Widi, anteng tan karonnéhan among amumuntu, myang ngésthi panthengnging cipta, yekti bangkit prapta ing jaman satiti, mulya salaminnira.
21
Wit wah hyanning karênteg sayekti, langkung ghaib tan rupa tan warna, boten arah boten enggén nging tamtu wontennipun awit inggih amawi saksi, nganggé napas ambekkan milannya pukulun mennawi kawula kekah, inggih amung atmakang gesang sajati, kang kwasa amisésa.
22
Nulya Harya Sasongka nambungngi, paman patih sing panginten kula, ingkang makaten yaktinné, inggih sampun andumuk nagging amung kirang sakedhap lan sampun magepokkan nanging déréng mathuk awit kang makaten paman mung dumunung ghaibbing napas syekti, mila mennawi kula.
23
Mung pramana kang gesang sajati, wit pramana awarana nétra, ing ngagesang jumennengngé, inggih kalawan wungu, yén wus wungu gya darbé osik sakarsa amaréntah, saniskarannipun mennawi sampu[8]n pramana, kasambadan kang dadya sedyanning budi, neteppi kang babasan,
24
Weruh ing sadéréngngé winnisik aneteppi jatinning sosotya, karsa krenteg sasaménné, kasorring pramanéku, wit pramana amartandhanni, punning cahya umunnar, saksinné kalamun alerêm pramanannira, lalu néndra sirna kabéh kang pinnikir, nanging réh maksih gesang.
25
Kang pramana yekti tan gumingsir, tondha maksih darbé lalagéyan solah bawa jronning saré, kadosta ngorok jingkrung, kerot miring nglindur lan malih, praptanning patembayan sang pramana séstu, sirêp tan nyunnarri raga, karsa krenteg akendel datan lumaris Sang Hyang Pramana nulya.
26
Wangsul dhateng cahya kang ginnaib tetep langgeng ngebekki buwana, yén wus oncat pramanné, jasat kusut gya lampus lawan cahya pramana inggih, kwasa nyennenni raga, kasrabah sadarum wulu kulit daging darah, balung sungsum prapténg napas dén limputti, awit dumunungngira.
27
Inggih sampun katondha yén ghaib dénnya namar marring énggettan datan samar sampurnanné, sampurnanning sawujud ing wujudding kawula gusthi, tetep jumenneng tunggal tan karo tetelu, yéka ingkang winnastannan nukat ghaib inggih karatonning batin awit dénné kuwasa.
28
Anglimputti jeng[9]gerêngnging dhiri, jawi lebet datan kaliwattan kawengku ing cahya kabéh, inggih cahya satuhu, kang kuwasa miséséng dhiri, purwa madya wusana, datan liya amung, cahya pramana kang ana, Sang Sudama sumambung wacana aris lamunnembah ing Sri Natha,
PUPUH II
1
Lamun kula mung kumara, kang tetep gesang sajati, kumara kalawan swara, jatinné punnika sami, wit sampurnanné bénjing, swara maring kumaréstu, kumara gya ngumandhang, maring swasana yekti, dé wujudnya kumara punnika apindha.
2
Wujud kawula priyongga, ananging datan kaéksi, pannamung saéngga kontha, asipat samar mung kadi, wawayangngan kang warni, datan éstri datan jalu, miwah duk gesangngira, tuhu kawan nglimputti, tandhannipun manungsa saged angucap,
3
Kalamun pinuju néndra, bangkit anglindur myang ngimpi, mila pratandanning gesang, mung swara kang nguwasanni, lamun pejah amasthi, inggih sirna swarannipun wit swara sampun dadya, kumara ngumandhang maring, jro swasana atunggal dadya sajuga.
4
Kang dumeling prabannira, punnika dén pralambangngi, hardanning swara kuwasa, muluk tanpa elar bangkit anjajah ing wiyatti, sawengkon triloka kemput awit saking kumara, amengku swara sakalir, babasanné alit angébekki jagad,
5
Ageng datan kasatmata, kwasanya keluwih [10]luwih, manggén tanpa dudunnungan ing saenggén enggé mesthi, wontennipun sayekti, amila yén kula kukuh, amung kumara ingkang, kuwasa miséséng dhiri, kéndel aturrira Sang Harya Sudama.
6
Sang Rêsi nyinggetti sabda, dhuh dhuh Sang Annindya Mantri, lan anggér Harya Sasongka, myang Harya Sudama mangkin kawruh tri warna inggih, sampun nyelakki sadarum nanging maksih mangéran maring kahanning dhiri, Radén Patih amangéran maring atma.
7
Harya Sasongka mangéran pramanannira pribadi,sang Sudama mangran swara, dénné ta kahannan katri, sajatossipun inggih, mung nunggil misah punniku, tan kénging pinangéran wit maksih kahanan sami, katri pisan kawengku ing kwasannira.
8
Mennawi mangéran atma, praptanning wusana bénjing, manggén ngalam kawujuddan kandheg wonten ngalamming jim, ngawontennaken swarga di, angraos nikmat kalangkung, manggén ngalaming rasa, ngraos sampun mulya jati, tan wruh lamun kaplését ing pannasarran,
9
Wit maksih ngéja wekassan ing wusana kadyangganning, simbar mungwing kakajengngan gesangnya angrisak urip awit punnika maksih, dados ama namannipun wit wonten ngalammira, maksih angglarraken maring, rasa miwah rumasannira priyongga.
10
Dados inggih déréng nama, langgeng lawan e[11]nneng enning, wit maksih senneng mararas tur sajatossipun maksih, angaup ing sasami, tetep punnika kalimput ing pngrasa priyongga, méndhah bangsanning dhedhemit dénnya momorsambu arsa ambébégal,
11
Karya ngalam pasulappan guwa greng katon swarga di, wreksa gung katon puréndah, sélaka tingal lan rukmi, winalik kang pangéksi, makaten saaminnipun lamun mangran prana, ing wusannipun bénjing, arsa manggén ngalam jatinning panningal,
12
Kandheg ngalam palenglengngan angawontennaken swarga di, kang gumebyar cahyannira, banjur mancorong nglimputti, angraos mulya jati, annéng kawenningngannipun nanging datan unninga, yén lepat ingkang pangésthi, temah korup manjing ngalam pannasarran,
13
Awit ing pangésthinnira, meleng panningal kang asri, pindha angganning kalésa, kang kéntar katutting warih, gesangngira ngreddi, ing kawenningnganning kalbu, tansah dados rubéda, wit néng ngalammira maksih, kalimputtan dénning gebyarring panningal,
14
Déréng jumeneng jatmika, déréng nama enneng enning, awit maksih kalimputtan ing pramananya pribadi, koru ping cahya wenning, méndah bangsanning lelembut muwah pra brakasakkan dénnya momor sambu kardi, kasuwargan anéng ngalam pasulappan,
15
Wreksa karoya kawuryan dha[12]tulaya sarwa asri,makaten sasaminnira, mennawi mangéran maring, kumara swara inggih, ing bénjang arsa dumunung, néng jatinning kumandhang, kandheg ngalam sunnyaruri, awor angin ngawontenken swarga marayang.
16
Ngraos jatinning kalussan tan wruh kapalését ugi, dhateng ngalam pannasarran lir lebu katiyup ngangin tan manggén gén sawiji, kang makaten anannipun saklangkung kasangsaya, mung dados kalilip wit kalimput dumung jatinning swara.
17
Sajatossipun dyan patya, kahanan tigang prakawis wus kawengku ing pangwasa, rasa pangrasa mung dadi, kanyatahanning ngurip pramana kumennyarripun kumara lawan swara, dados sabawanning widdhi, tri prakara pinuju tunggal sarana.
18
Mulih mula mulannira, jumenneng nukat ginnaib tan angésthi kawujuddan mung nyipta sarira tunggil nunggil kawula gusthi, jumenneng jatinning wujud langgeng jatmika, kawasa amisésanni, sésinning rat kérup karobban prabawa.
19
Kéndel turnya Sang Pandhita, Sri Naréndra sukéng galih, tannantara angandika, éh kakang Swasana mangkin wus tétéla sayekti, lamun kahanan tetelu, atma swara pramana, gumeleng dadi sawiji, sajatinné mung nukat ghaib kang ana.
20
Paran gonné maidoha, lir warahé paman rêsi, wus tétés lan nyatannira, kahananning lair batin ing [13] mengko ana manning, kang kudu mannira rêmbug uga tembung tri warana, mara surasanning mangkin yayi Harya Sasongka lawan Sudama.
21
Karo padha ngudhannana, mamrih golongnging pamanggih, diménné dén piyarsakna, mring paman érnawa yayi, endi kang kurang mathis dén bennerna murih mathuk harya tri matur nembah, kaluhurran sabda aji, wit pati kabra taksih dahat tidha tidha.
22
Sri Naréndra dyan ngandika, lire tembung telung warni, mulya; wibawa; sampurna, parang tumrapping kajatin rasakna kang salesih, supaya ywa salang surup matur Harya Swasana, pamanggih kawula gusthi, bab punnika wontenning swarga titiga,
23
Satunggal mulya; punika, dunungngipun kang sayekti, inggih swarga janaloka, kajengngipun amangésthi, kasusranning dumadi, ingkang makaten kasebut katuran kang sapisan dados papancattan bénjing, ananggenahaken dhateng wandannira.
24
Mantuk mring kaalusannya, inggih ingkang dén wastanni, sampun alingga bathara, tegessipun kang sayekti, kasariréng déwa di, anglimputti wandannipun dunungngipun punnika, inggih saged anartanni, ring kahanan ing madyapada sadaya.
25
Déwi bawa dunungngira, kaswargan ngédraloka di, inggih punika mirasa, sagungnging rasa skalir, miwah kang dén wastanni, tatarran ping kalihipun nama ro[14]running tunggal inggih kénging dén wastanni, ananggenahaken dhateng rasannira.
26
Wangsul dhateng rokhaninninya, kang binasakkaken gusthi, surya lawan sorottira, dados saged anglingputti, sagung rahsa sakalir, jumeneng tunggil sawujud tan kénging pinnisahna, wit sampun pamoring ghaib sampun langgeng mung nikmat lan mufangat,
27
Dénné ta tembung sampurna, punika pangancas maring, ing suwarga guruloka, tegessipun sampun bangkit birat kasusréng kapti, myang salwirring raossipun winastan papancattan tatarrran kang kaping katri, sampun saged jumenneng jatinning tunggal,
28
Nanggenahken jiwannira, wangsul jiwatanya malih, inggih kénging winastannan sampun ambabar pisanni, rampung tan mindho kardi, langgeng ing kahanni[un tan wonten paran paran, jumenneng gesang pribadi, datan wonten malih kang anggesangngana.
29
Anglimputti gesangngira, sagungnging ingkang dumadi, kéndel turnya Sang Swasana, Sang Prabu ngandika aris marang Sang Maha Rêsi,dhuh paman Ernawa wiku, warana ingkang mangkana, aturrira kakang patih, dénnya asung dudunungngan bab triloka.
30
Punnapa ta sampun terang, tan wonten ingkang nalisir, sang wiku matur anjarwa, gusthi aturnya dyan patih, inggih sampun salesih, ananging déréng dumunung, tumrap ing sangkan paran maksih mawi pilih pilih, dhadhapurra[15]n saéstu tan duduk karsa.
PUPUH III
1
Manawi mung makaten wusannipun arsa kalimputtan dénning, ing panyakrabawannipun tan bangkit sampurna jati, sajatinning gén kang manggon,
2
Dénning maksih angancas roro tetelu, mulya lan wibawa gusti, paran ta sampurnannipun temtu katemahan bénjing, nyakra gilingngan kémawon,
3
Ringkessipun kawruhnya sang anindya nung, myang anggér arya kakalih, sadaya muhung dumunung, seserêppan madya gusthi, déréng dungkap wusanéng don,
4
Sri Naréndra manggut angandika arum lawan malih paman rêsi, ing jaman delahannipun lamun maksih andarbénni, mulya wibawa kinnaot,
5
Dados maksih anampik milih punniku, angéja kotaméng pati, saéstu badhé kalimput korup maring cahya putih, nuksméng swarganning ulam loh.
6
Sang Swasana gegleg ngungun pungun pungun myarsa sabdanning sang rêsi, muwah pangandikéng prabu, rumasa sanget katitih, kuwurring driya sru kéron,
7
Ing wusana Sang Arya Swasana matur, ing sira Sang Maha Rêsi, dhuh pukulun sang awiku, ing réh kawruh amba mangkin tétéla yén maksih asor.
8
Kula nyuwun kawedharna jatossipun paran lerêssing pangésthi, sang wiku maluyéng wuwus dhuh Radén Patih mennawi, saking ing [16] pamanggih ing ngong.
9
Tan anampik milih wit yennampik luput déning ananning dumadi, tarlén sing pribadinnipun lamun milih inggih sisip yekti bahdé kajalomprong.
10
Awit amung angénceppi sipattipun praptanning wusana bénjing, sisip sembir kasalimbur, dénning pakartinning dhemit temah sasar prpatanning don,
11
Milannipun menggah sampurnanning ngélmu, kedah rinannantan kang titi, rinnaras surasannipun lir babasan kang tri warni, mulya: mulih pulih ing don,
12
Kang winastan wibawa: pradikannipun kaluwihan rasa jati, kang sennebut sampurnéku, tegessé babar misanni, rampung sapisan prapténg don,
13
Wangsul maring asallira du king dangu, jumeneng nukat ginnaib tetep punnika kasebut urip tan kenna ing pati, langgeng tannowah sayektos,
14
Tan karaos luwé arip ngerês linu, dénning ngrip ing kajatin sepen tanpa hawa nepsu, temah tan darbé kapéngin lir lénna nanging tan layon’
15
Malah amung urip ing salaminnipun ngurippi sagung dumadi, lir antiga isbattipun sinten kang nyana yén urip bangkit kaluruk lan petog,
16
Marmannipun ing ngalam ingkang linuhung, winnastan nikmat kapati, wit muket néng rasannipun dénné dénnya dén wastanni, mufangat wit dénnya manggon,
17
Sampun jemjem néng ngalamming [17] wujuddipun anggénnipun tanpa arip sabab tanpa nétra muhung, amanjer pramana wenning, génnya datan luwé ngorong.
18
Awit saking dénnira datanpa tutuk hawa manannipun maksih, wujud pranna wanara wung, amung manggung enneng enning, tur langgeng tanpa rérégon,
19
Saged dipun myarsa gon dalan dudulu, amung duk maksih dumadi, wujud warna rupa tuhu, saking karsanya pribadi, dénnira karsa angaton,
20
Mawa warna ing warna kang patang dhapur, agni bumi angina warih, dénné ta wahanannipun kang warna patang prakawis terang tétéla katongton,
21
Punning latu wahannané dadi nepsu, bumi inggih dados jisim kang maruta dados nupus punning toya dadi getih, ing bénjing praptanniréng don,
22
Sami wangsul mantuk maring asallipun ananging yén tan patitis dados bancananning lampus korup mring catur warni, cahya kang arsa katongton,
23
Irêng abang kunning putih teménnipun pan samya anyanyadhang sih, kang sampun sampurnéng kawruh, yekti bangkit angukuddi, mamrih sampurna prapténg don,
24
Catur warna kalimputtan anannipun nging yén tan bangkit nglimputti, andika ingkang kalimputtan tiwas praptanning kajatin mung ngalam malam kémawon,
25
Angalaya lir kinjeng tanpa pandulu, milannipun ing ngaurip pan inggih kedah su[18]murup mring sampurnanning panunggil ywa kadi sipatting sato,
26
Urippira tan wrin kawekassannipun wajibbé amung nglampahi, nadhah nginum lawan turu, lara tannapi sarêsmi, mila tan bangkit waspaos,
27
Myang tan darbé réka wiwékanning kalbu, wit tan wruh marang kajatin milannipun lamun napsu, dangu datan darbé éling, Liwung kalantur slah ton,
28
Béda lawan janma kuwajibannipun nadhah nginum sahhwat guling, mukti wibawa misuwur, dados kedah dén sangkanni, lawan ihtiyarring batos,
29
Nadyan gayuh kasampurnanning ngalampus inggih saking dén parsudi, anon tiron angguguru, yén sampun sarwa patitis praptanning don boten kéron,
30
Awit sampun ngrasa padhang tumalawung, ingkang ngalingngi kaling-ling, lingkapping warana weruh, tan samar pamorring gaib mulih ananning Hyang Mannon,
31
Marma nadyan manungsa yén tan dumunung, purwa wekassing dumadi, tan prabéda patinnipun kalawan sato wanadri, tannantuk asmaranning don,
PUPUH IV
Ngunnandikanné sang ngaji, si paman rêsi prannawa, tuhu wus lepas kawruhé, wusana alon ngandika, dhuh paman sang pandhita, babing triloka saéstu, gumeleng dadi sajuga.
Wus gambling manggén maligi, lungguh ing swarga titiga, tetep ananing Hyang Manon paran rasa[19]nning tyassira, kakang patih swasana, ing mengko apa wus jumbuh, lawan pannompa manira.
Swasana dheku wotsari, dhuh gusti sri nara dipa, kaluhurran sabda kathong, sampun tan sisip sakéswa, ingkang winastan swarga, kang langgeng salaminnipun amung ananné Hyang Suksma.
Nanging paran duk ingunni, dénné ta wonten wawarah, swarga pinnérang tigang gén karya kéwranning panompa, sang rêsi nambung sabda, dhuh dyan patih éstunnipun kathah ingkang boten dungkap,
Nanging kang putussing ngélmi, yekti datan kasamarran wontenning swarga tigang gén tegessé swarga sabadan lire wus kasarira, utawi kénging sinnebut swarga panggonnan kang mulya.
Lire kasarira inggih, sampun néng sajronning raga, wredinné kamulyanning gén badan sakojur punnika, ingkang mulya priyongga, kapérang tiga dumunung, ruhur tengah lawan ngandhap,
Ingkang ngandhap dén wastanni, inggih swarga janaloka, jana pardikanné uwong, loka inggih gén kang mulya, dénning senneddan rasa, rasa ingkang dados idhup éndraloka dunungngira.
Wonten satengahing dhiri, inggih jajantungngng janma, éndra ratu pradikanné, loka panggénnan kang mulya, dados ratunning raga, dumunung wonten jajantung, inggih punnika pangrasa.
Guruloka [20] wonten nginggil guru pituduh kang nyata, loka enggén dumunungngé, anéng tutekking manungsa, telengnging poncadriya, winnastan pramana tuhu, kawasa sung kawaspadan,
Ing mangkya paran dyan patih, dénnya milih salah juga, lamun ngenceppi sahenggén céwét wastanné punika, marma sayogyannira, triloka wau rinnacut kukudda sarêng sakala.
Winnangsullaken ing nguwit-uwitting sarwa dumadya, tan sannés muhung Hyang Mannon inggih jatining kahanan jujuluk Sang Hyang Esa, tegessé tunggal sawujud inggih gesangnging dumadya.
Anartanni ing jagad tri, kawasa murba masésa, mung lawan enneng enningngé, prabawanné karya obah, obah ing tribawana, kabéh kaambah kalebu, ambabonni kawibawan,
Marmanta wong ulah ngélmi, nadyan sugatanné buntas nanging yén kirang talatén dénnira niti carita, pasmon myang pralamita, kang kawratting suluk-suluk susulangnging pra pandhita.
Sayektinné kirang saksi, wekassan salin pannompa, kuwur kéwran panganggeppé, kénné dénnaranni kana, kana ana priyongga, marmanya wong ulah kawruh, kedah lan kawicaksanan,
Nanging sawennéh ing janmi, wonten ingkang datan rênna, angrasakken sarasanné, serat kang mési wasita, uwo[21]ssing kasunyatan pannacaddé suluk-suluk sinusul muluk kéwala.
Ingkang makaten dyan patih, jama rêmen amiyagah, dinnalih yén tanpa gawé, mongka ing sayektinnira, karsanné pra sujana, dénnira amasang semu, sinnamunning pralampita.
Dénning kekerranning bumi, sirik yén winnantah ing srat marma mung kinnarya pasmon nanging yén tan kawasita, owel mennawi sirna, temah tansah dénnira sung, sasmita winnot pustaka.
Supadya dipun parsudi, sagadugging budinnira, yén tan dungkap surasanné, takokna mring pra sujana, lawan réh annorraga, sayektinné karsa asung, wasita sawantahira.
Kados carita ing ngunni, duk Prabu Kunjana Kresna, ing dwaraka kadhatonné, sumengka ing suralaya, minta dyah wilotama, dupi Hyang Bathara Guru, datan nabadanni karsa.
Krodha sang rêkassa aji, Hyang éndrasa winnisésa, kerig sawadya balanné, angepung ing suralaya, samana Hyang Kanéka, dinuta ing Sang Hyang Guru, tumrun mring nagri mandura.
Animballi narpa siwi, Radén Arya Narayana, kinnén ngusir rakassa ngrok sinungngan rata kancana, pinnatik nawa rêtna, pangirit turongga catur, ulessira warna-warna.
Kang sajuga ules putih, sunya sakti namannira, bangkit silem sajronning wé, kalih[22]ira ules jennar, sinung nama sukontha, kuwasanné bangkit mabur, katrinnira ules rêkta.
Bra pusparanning turanggi, bangkit tumaméng dahana, sakawan cemeng ulessé, awasta cipta walaha, bangkit ambles bantala, lan bendhé tengranning pupuh, sinung nama panca jannya.
Tegessipun andarbénni, prabawa limang prakara, kang sapisan kuwasanné, dhatengken lindhu prakempa, karya gonjing mengsah, kapindho dhatengken latu, wéh laranning parang muka.
Katiga prabawa angina akarya oreg ruhara, mungsuhé kekes atinné, catur prabawa warsaya, mawéh asrepping mengsah, ping lima peteng ngendhanu, karya liwungnging panningal.
Lah punnika radén patih, kang tan karêm ulah rasa, yekti tan dén raossaké, sinnalih lamun walaka, pakartinning jawatha, kawasa kalangkung-langkung, sato sinungka luwihan,
Lawan endhé iku wesi, lamun jawatha kang karya, ya metu kaélokaélokanné, tan wrih karya pralampita, iku wossing manusa, purwa myang wusanannipun kawrat ing ngriku sadaya.
Sang Prabu dupi miyarsi, aturé rêsi érnama, langkung karênnan galihé, kasesa arsa unninga, babarré pralampita, puwara ngandika arum dhuh paman rêsi érnawa.
Kula kapéngin miyarsi, tegessé rata ka[23]ncana, myang turongga pangiriddé, miwah bendhé panca jannya, teka kumempal marang, kawontennanning tumuwuh, purwa myang sakanthinnira.
PUPUH V
Wisikken satuhunnipun supadya saged mimbuhi, jembarring kang pangawikan ywa kéwran salirring wardi, sang tapa matur anjarwa, makaten sri narapathi.
Lwirripun rata mas murup inggih ratanning dumadi, kang nitih sang narayana, punika gesangnging dhiri, pangirid kuda sakawan ulessipun warni-warni.
Abrit cemeng kunning pingul adegging dumadi gusthi, asarana catur warna, ingkang pethak saking warih, wahananné ing sarira, dados toya rasajati.
Lwirré bangkit nuksméng ranu, lamun mangran cahya putih, ing bénjang praptanning masa, manjing dhateng minnéng kali, dénné ta sampurnannira, mung wonten alussing warih.
Kuda jennar wardinnipun cahya jenné saking angina madyannipun dados napas lwirré bangkit wor maruti, yén mangéran cahyapita, ing bénjing praptanning pati.
Manusméng mring bongsa mabur, sampurnanné awor angina kuda abrit kajengngira, cahya abang saking agni, dados napsu madyannira, lwirré bangkit nuksméng ngapi.
Lamun gagayuhannipun amangéran cahya abrit bénjang praptanning delahan tan liyan manuksméng maring, kéwan kang samya rumangkang, sampurnannipun ing bénjing.
[24]Tan wandé amung dumunung, wonten pannassing hynag rawi, kuda kresna wardinnira, cahya cemeng asal saking, pepetengnging kang buwana, dunungngipun madya gusthi.
Pan dados hawa puniku, lwirré bangkit malbéng bumi, yén mangran cahya kresna, ing bénjing praptanning jangji, manjing dhateng gegremettan kasampurnannipun bénjing.
Nuksméng suwung awing nguwung, yéku petengnging bumi, dénné bendhé pancajannya, mongka tengerranning jurit inggih tandhanning palastra, bénjang prapténg sakaratil,
Punang cahya pat ing ngayun sadaya amikatonni, darbé prabawa mawarna, akarya kekessing ngati, dados mengsah angrancana, kang déréng nangsulli ngélmi.
Tyassira kuwur baliwur, kewran tan wrinning pangésthi, temah nalika punnika, pundi ingkang dén encebbi, rinnasuk jronning pangrasa, koru ping cahya pribadi.
Kadya kang kawahweng ngayun nanging kang waskithéng ghaib tan kéwran rêncanéng cahya, temah cahya pat prakawis sirêp dénning pangawasa, wangsul ing ngasallé ngunni.
Telas aturnya sang wiku, sri naréndra ngandika ris dhuh paman rêsi érnawa, pradikanya ratu rukmi, miwah sapa ngirittira, turongga sakawan warni.
Myang bendhé tengranning pupuh, duk déréng dén pradikanni, kula dahat datan nyana, yén dados pralambang ngélmi, [25]mangkya teka atétéla, dadya andegging dumadi.
Ing jawi lebet kacakup tan céwét sarwa ngeplekki, purwa madya myang wusana, wus kawotting rata rukmi, lah kakang patih swasana, lawan yayi arya kalih.
Apa nora kudu ngruruh, sura séng srat jaman ngunni, kalamun kaya mangkana, wussasat wisikkan yekti, arya tri matur mannembah, kaluhurran sabda aji.
Sadaya warah sang wiku, anggénnipun amardénni, prlampaita jaman kina, kang samya kawratting tulis sasat wossing wiwisikkan purwa madyanning dumadi.
Naming ing wusanannipun kawula déréng atampi, patrapkeplassing pangancas kang patiotis tekéng jati, natha nabda iya bénjang, padha aminta awisik,
Dhuh paman sang maha wiku, saking ciptanning tyas mami, lerêslir sabdanta ngarsa, kedah talatén nastiti, aniniténni carita, kang samya kawratting tulis,
Nanging mangkya paman wiku, kula arsa amiyarsi, wasitanta kang ngawantah, away mét cariténg tulis bab purwanniréng dumadya, wedharrênna kang sayekti.
Myang madya wusanannipun paranréh ingkang sajati, sang wiku matur mamarta, dhuh gusti purwanya ngunni, dadossé manungsa gesang, makaten kang minnongka wit,
Saking ora asallipun mila dados ana gusti, tan liya saking iradat dénné iradat wit saking, [26] kodratting Hyang Suksma yasa, Hyang suksma punnika inggih.
Kang karan ora punniku, mila karang ora gusti, dénné tanpa warna rupa, miwah datan jalu éstri, datan gatra tan satmata, tan jaman tan makam gusti.
Lembut tan kénging jinumput ageng angébekki bumi, amaletik tanpa suthang, miber datanpa suwiwi, amanggén tanpa dunungngan saben enggén dén enggénni.
Ingkang ageng ingkang luhur, tan logro dénnya umanjing, tan sesak malbéng ngalembat nanging neng ning ngunni nganni, sagung ananning kahanan kakennan tur dén wengkonni.
Mila ananning Hyang Ngagung, kawrananning rasa jati, rasa rasanning kahanan ananning jagad sakalir, nanging tan ngrasa rumasa, kuwasa sung rasa jati.
Marmanta gampilling catur, menggah purwanning dumadi, anannira saking ora, wusanannipun ing bénjing, inggih mantuk dhateng ora, pangintennipun kang tan wrin,
Amung maring suwung wang wung, tawang towang sunnyaruri, wus tan wonten paran parang kadu duk déréng dumadi, saking awis kang unninga, kanga ran wijilling ngunni.
PUPUH VI
Jatossipun ananning Hyang Widi, yekti sampun melok nunggil annéng anannira dhéwé, tuwut nadhah nginum tuwuk ngelih, tumut wungu guling, lumampah myang lungguh.
Tumut gesang myang tumut ngemassi, nanging sang hyang mannon inggih da[27]tan tumut ngraossaké, tan rumaos gesang lan ngemassi, amung wujud urip ngurippi sawegung.
Amungsulli purwanning dumadi, sing iradat yektos saking yayah rénna wiwittanné, duk carêmming wor raras sarêsmi, ngirup rasa jati, sarinning susungsum,
Sengsemming tyas samya urun sari, wus awor sawiyos gya gumeleng salingga amanggén lenggah munggwing guwa garbing wibi, aran manni madi wadi, wadi kapattipun,
Ran mannikem jatinné sawiji, wijinning dumados wus manuksma myang jumenneng ijén wujud samara ran nukat ghaib datan mobah mosik mung neng ning dumunung.
Néng rasanya kannang catur warni, ing ngriku hyang mannon jronning neng ning ana prabawanné, tinnampénning rasa catur warni, temab mahananni, kang daya kumedut,
Wiwit aran jaman madya gusti, kumeduttan nanggop angennanni rasa warananné, sarira tri punning rasa dadi, kumaringet dadi, tirta amarêntul,
Yayah kadya angrakit piranti, ri ratri mirantos tri candra mawus sangkep tan céwét karaton tri tengah ngandhap nginggil nginggil dén wastanni, nenggih bétal makmur.
Bongsa buda dénnira mastanni, guruloka kang gon tenga bétal mukharam aranné, éndraloka tembungngipun kawi, jangkeppipun katri, ing ngandhap sinuhun,
Winnastannan bétal mukha[28]dassi, kawinya sang kathong, janaloka dénné dumunungngé, kados ingkang kasebut ing ngarsi, usulna dén patih, bab trilokéng nganyun,
Mangkya amba matur kang sawiji, bab jagad tigang gon telengngipun gusti boten paé, jatossipun inggih mung satunggil ingkang dén wastanni, tirta kamandhanu.
Maul khayat yén tembung ngarabbi, jarwanya sang kathong, toya gesang makaten dumunungngé, toya ingkang kaprabawan urip kuwasa ngurippi, urippé sakojur.
Nanging awis gusti kang udanni, dunungnya sayektos lamun boten lawan pitedahé, gih punnika kang dipun ulatti, brathasénna ngunni, néng jro samodra gung.
Lan sinnebut warna rupa gusti, wardinnipun kang wos warna inggih warana yektinné, rupa urup inggih aran urip urin kang ngurippi, kahanan sawegung.
Dayannipun punning tirta wenning, ing ngunni wus kamot jronning laying asmaralayanné, marma mangkya winursita malih, mung supadya dadi, gambuh ing panggayuh.
PUPUH VII
Yayah surya narawung, tan kataweng ing ngima lalayung, tyassira sang sri surya pranawa dupi, amiyarsa aturripun sang wiku bab uripping wong.
Puwara sang ngaprabu, angandika malih mring sang wiku, dhuh sang dwija wasitanta babbing ngurip purwa prapténg madyannipun mang[29]kya ngong wus rumasa plong.
Dhuh paman sang ngiwiku, mangkya paran ing wusanannipun medharrênna kahananné kang sayekti, paranta prawitannipun urip atemahan layon,
Sang yoliswara matur, dhuh sang prabu menggah sababbipun ing ngagesang prapténg pati tan lyan risakking pirantos,
Dénné wong ngantos lampus mongka maksih sntosa sadarum lerês nadyan santosa kénging sasakit séstu dados sababbipun raga anemahi layon,
Sang prabu ngandika rum paman rêsi paranta kalamun manusa kas awis-sawis kénging sakit suprandénné parêng sepuh, teka inggih tekéng layon,
Inggih lerês sinuhun yén wus sepuh yekti prapténg lampus nadyan boten sasakitten tamtu mati, wit pirantos sampun sepuh, yekti apes boten pengkoh.
Karanten wontennepun ing kahanan punnika sinuhun boten wonten ingkang boten mawi wanci, sadaya yén sampun sepuh, yekti risak gapuk bobrok,
Nadyan wong tan nandhang puh, yén wus sepuh wonten tandhannipun anggontanya sampun sami ri[30]sak ringkih, sampun suda dayannipun kadosta tuli myang pélo.
Maripattira lamur, réma jamus atemahan pingul untu rêntet dados ompong sirna enting, pipi menter-menter patut temah kempot kampong pérot,
Otot mangkerêt mirut kulit keket dados anjengkerut parandénnya datan murut punning isi, raos pangraossé kisruh, wuwussipun boten uwos,
Napas amelar mingkup lalaén lénnan tannantara lampus kang makaten tamtu dados tondha yekti, gesang satemahan lampus tan liyan saking pirantos,
Wonten malih sinuhun janma datan katingal nandhang puh, maksih aném badannya sarwa kuwawi, malah lema ginak ginuk tar kadhang seg lajeng lampus,
Ingkang makaten tamtu, tarlén saking pirantos kang alus otot urat kang prapténg hutyaka gusti, tuwin kang tumekéng jantung, tannapi kang prapténg ngisor.
Wonten kang ran tasrênnyuh, dénning sabab kang datan kadulu, sampun tamtu tannantara nulya mati, wit risakking kang sarwa lus malah ngéngallaken layon,
Sandyan dadossipun ing ngagesang punnika saéstu, nukat ghaib babar piranti rumiyin yén tan wonten prantinnipun parandénnira dumados,
Kados kang kawrat ngayun duk tumétés ring jro [31] garbing biyung, sayektinné linnawannan lan piranti, yén prantinya boten pengkuh, temahan murung kaluron,
Nanging kang sampun putus patrapping réh pakartining lampus sadéréngngé prapta antaranning pati, bangkit angangkah saéstu, tanpa risak kang pirantos,
Prapténg sepuh tan guguh, tyasnya énget tan mawika limput wuwussipun tan pélo cetha patitis prapténg antaranning lampus pamupussé tan tumpang so.
Sarêng lan asattipun toya gesang kang kajarwéng ngayun kang ngalaya marawayéng jroning dhiri, kang angajak saré wungu, ngajak gesang ngajak layon,
Dados tan wonten kantun telas sarêng babar pisan rampung, lir patinning panjuta supadya bangkit sarêng lawan lisahipun telas tanpa tilas yektos,
Pan dammar manya murup saking lisah marambatting sumbu, éwadénné yén risak ponang piranti, utawi kénging riridhu, sayekti pejah kémawon,
Tan béda gesangngipun janma ingkang minnongka susumbu, erahera kang minongka lisah gusti, inggih tirta kamandhanu, urup uripping dumados,
Manther tinutting bayu, éwa dénné yén tan pinna élu, pangruktinning raga yekti nuli mati, tan anganti asattipun punning tirta marta yektos,
Mila sayoginnipun dipun tata salebitting [32] ngidhup panatanné saking titi ngatiyati, saking tarak brata éstu, sarira tri dénta latos,
Nanging sampun kalintu, patrapping réh sisirih punniku, sinnangkannan saking saronta ing ngati, makaten sajatossipun patrapping barata yektos,
Sampun pleng tanpa turu, tanpa nadhah punnika kalintu, yén makaten malah gampil kénging sakit satemah akarya kisruh, ing pangancas tanpa dados,
Awit wontenning ngidhup tamtu kedah anadhah lan turu, nanging réhning manungsa budinya luwih, dhahar lawan sarénnipun tinata lawan pangertos,
Makaten patrappipun asaré ya yén narip kalangkung, adhaharra yén wus sanget luwé gusti, ananging ywa kongsi kaduk mung mongka jampi kaleson,
Awit sajatossipun gesangngipun manungsa éstu, linnawannan sarinning tetedhan gusti, dados jogging rah kang alus anandhang salwirring raos,
Mila pannadhahipun yekti kedah tinata kang patut yén baruwah angger tuwuk tan tinniti, sarinnipun boten alus tan lulus dadossing raos,
Atemahmales ngelu, lungkrah leash lesu ngerês linu, anuntunni risakking punning piranti, lampah ingkang kamandhanu, barubas satemah layon,
Béda kang boten kaduk kikrik rêsik apik ing pamulu[33]k, sarinira yekti rêsik alus wenning, ring sarira saras séstu, lwirré apik kikrik tlatos,
Makaten patrappipun away karêm anadhah myang nginum angger klebet samasa masa ngacemil sangén enggén comak camuk amung angger kerêp ngemplok,
Punnika boten mungguh, margi dhah gawadhah tedhannipun panggilessing kang tetedhan déréng kongsi, saged alus lembut kasusul kang maksih mrongkol,
Temah kapeksa terus nambut karya anggiles mrih alus sampun mesthi énggal risak boten lami, kang piranti rantas rênnyuh, marakaken nunten layon,
Paé lamun tinnamtu, mawi masa boten sabén wektu, kaangkaha sahari mung kaping tri, énjing wanci pukul wolu, sarappan samurwatting wong.
Lajeng kéndel sinuhun sampun ngantos dhahar tuwin nginum kongsi prapta siyang wancini pukul kalih, dharra ywa nganti tuwuk sawatawis nunten ngaos.
Dumugi pukul telu, sarékenna pukul gangsal wungu, asusuci siram dandos ngaring ngaring, myang mimikir kang pakatuk tutumerap ing lahir batos,
Dumugi pukul wolu, lungsénnipun sangalan sapuluh, lajeng dhahar miwah nginum sawatawis lerêm nginggar ringgar kayun prapténg wanci sirêpping wong.
Pukul satunggal dalu, sarékenna pukul gangsal wungu, dyang su[34]suci prapténg pukul wolu énjing, lajeng malih dhahar nginum lwir kang sampun kacariyos,
Lawan utaminipun dénnya dhahar sampun kongsi cawuh, lamun kecut pedhes sampun winnor amis wit amis yén winnor kecut miwah pedhes néng jro umob,
Tarungnging rasa telu, pedhes amis atannapi kecit marakaken ing sasakit pannas atis pileg mules watuk ngelu, dados jalarranning layon,
Sadaya atur ulun bongsa sranni méh limrah sinuhun pan makaten pannatanné dénnya bukti, marma sami gemuh-gemuh, amarusuh saras yektos,
Nanging dhuh sang sinuhun nadyan jawi kang wus ahli ngélmu, dénnya mamrih utamonning nadhah guling, malah langkung sing punniku, ing wuri ambawa wartos,
PUPUH VIII
Susulangnging nadhah néndra, kang wus wikan lakunning rasa jati, asaronta tan kasusu, nadyan luwé kalintang, kadya ingkang sampun kajarwa ing nganyun maksa maksih tinnahennan angentossi sirring ngati.
Paran kapénginning karsa, inggih amung punnika kang dén bukti, pama péngin iwak bannyu, tur ta amung sawatara, tan kongsi tuwuk sayekti.
Awit makaten punnika, ingkang atas karsanning rasa jati, datan saking hawa napsu, marmanta rasannira, yén ti[35]nnadhah sayekti nikmat kalangkung, bangkit mupangatti raga, awekassan saras aring.
Muwah arsa néndra, nadyan sampun krasa arip kapati, tan kasusu mapan turu, kedah mawi tinnata, miwah milih papannira kang pakantuk kang rêsik lawan angiwa, ing ngriku patrapping guling.
Mujur jejeg alumah, suku jujur astannira kakalih, jujur suméléh ing salu, nulya ngennengken cipta, napas saréh aring ririh boten worsuh, yén makaten dénnya néndra, nikmat lawan awis ngimpi.
Béda lamun karonnéhan ciptannira ngombra ombra tan enning, myang mangkurêp miring jingkrung, yekti kerêp nyumpenna, tur nglempara dados rêncannanning turu, kadhang kagum garagappan ginnodha tindhihen dadi.
Tan sakéca dénnya néndra, wit tindihen purwanya tarlén saking, dénnya saré miring jingkrung, muwah asta tumumpang, ing jajanya mepetti wenganning jantung, napassé tan saged medal angesuk rasa kang guling.
Arsa mahhya tan kawawa, dénning jantung minnep tan bangkit mijil temah dadya anggaluruh, supenna warna warna, kang nyakitti kang ngajrihi kongsi kagum karagappan gundam gundam dados rubédanning guling.
Tanginné ataratabban myang gumeter manahira tannaring, paé mennawi wong turu, boten ngantos supenna, temtu nikmat mufangatti badannipun wungunné kra[36]os sakéca, mannah marêm tentrem aring.
Amangsulli bab supenna, yén kang mangran impén mannawi ngimpi, tan saé mannahnya kuwur, ngrasa kasangsaran yén rumasa impénné saé kalangkung, mannahira suka bingah, ngrasantuk nugraha jati.
Angaos angsal sasmita, kinnasihan maring hyang maha widdhi, ingkang makaten sinuhun tan ngrasa apessira, kumalungkung ngaku antuk sih hyang ngagung, nadyan mentas suka bingah, meksa ngrasa sinung wangsit,
Tan uninga bab supenna, tarlén saking pakartinya pribadi, saking duk nalika kawungu, lampah ing poncodriya, ngirup rasa kang kaambu kang karungu, kang tinnonton kang dén ucap kang kacipta jronning ngati.
Miwah kang kraos kadadak duk anéndra kados kang kawrat ngarsi, kang dados tindhihen nglindur, katampénning pramana, temah krasa ing pangrasa jronning turu, ananging katingallira, yn pangrasa arsa tangi.
Yén kapati tan kantingal milannipun gusti tiyang angimpi, wekassanné lajeng wungu, paran teka rumasa, atas saking karsanning hyang maha agung, lali lamun turu jégang, dyan ngimpi ménék ing nguwit’
Tan tara rumasa tiba, tibannipun grobyag suku nibanni, ing ngambén garégah wungu, kagét sigra ginnagas apa iya gagayuhanningsun luput te[37]ka ingsun tuk sasmita, ménék kaplorotting siti.
Gumejeng sri naradipha, arya katri kekel atutup lathi, myarsa pangandikéng wiku, cucut tutuk atatag arya katri abibisik imbal wuwus kéngettan lamun supenna, saré land yah ayu luwih.
Wusana mung hyang purusa, wungu krodha mangsah marwasa guling, ger temah gumejeng guguk puwara samya nabda, anglerêsken jarwannira sang ngawiku, lamun uwitting supenna, mung makaten kang sayekti.
Kang mangripta mintaksama, mring sang gyanning para kang nupiksanni, boten nedya lala lucu, lacut alélékohan mung kinnarya pasaksén ing ngatassipun ngrembag kridhanning supenna, tekyan ngimpi lan dyah adi.
Mangkana sang maha dwija, anglajengken lampah ing bab sisirih, shuh gusti saéstunnipun prakawis anyunyuda, lan saénning tetedhan saéstu perlu, awit sarinning tetedhan dados rahsa sari getih.
Inggih manninning manungsa, sari manni nartanni rahsa jati, punning rasa pencarripun winnastan poncadriya, pakantukké sarwa patitis sinuhun dénné manni wah ananya, lamun mahhya dados siwi.
Sarwa lantip wicaksana, tyas legawa para marta bérbudi, béda lan kang nadhah rusuh, dadossing poncadriya, sarwa peteng tan titis pakartinnipun manninné [38] yén dadi suta, buteng datan ahli budi.
Tarkadhang sugih mamala, milannipun gusti perlu sisirih, lan tyas saréh sarwa alus lamun bangkit anata, bab lampahing dhahar lan saré sinuhun kados kang kawahhyéng ngarsa, sampun nama tapa gusti.
Wit rêsik sarinning rasa, srira saras pangraossipun wenning, bénjang praptanning ngaluyut kawarti trus waluya, pakartinné poncadriya datan wor suh, terussing prana parannawa, ing wusana awas éling.
Tan siwah lawan akasa, lamun datan kataweng ngima yekti, rêsik padhang tumalawung, imam yang ampak-ampak saking sari kaléséng siti kumukus temah metengngi akasa, karya sulap ing hyang rawi.
Natha dangu tan ngadika, ngangen angen wahananning sisirih, tan ngirayén tekéng sunu, lan sung trangnging éngettan miwah bangkit nuntun waluyanning luyut sok mangkonno ing ngagesang, kudu perlu atétéki.
Wusana alon ngandika, paman wiku wasittanta ing ngarsi, ing bab wontenning tumuwuh, myang wossing nadhah néndra, sadayanya tan wonten géséh sarambut lan raossing tyas mannira, cocog lan dénnya sung wangsit,
Sang rêsi sidhi nirmala, malah mangkya saya wewah salesih, ménggalwéh padhangnging kalbu, dadya tan tidha tidha, bab barata bangkit lérég ing ngaluyut wit saking manah prannawa, maha[39]nanni awas éling.
Dé menggah ing sangkan paran yén warahé sidhi nirmala rêsi, mung rinningkes paman wiku, ing purwa nora nana, apa-apa mangkya madya amung wuwuh, anganggé rasa pangrasa, praptanning wusana bénjing.
Ngangkah bangkit kang sampurna, tarlén inggih mung ngangkah sirnannéki, kang rasa pangrasa wau, yén rasa lan pangrasa, sampun sirna winastannan sampun mantuk ing ngasallira duk purwa, langgeng datan owah gingsir.
Matur sang rêsi érnawa, inggih lerês gusti ingkang sayekti, amung makaten sinuwun cekak aos punika, nanging lamun tan dén gelar lan dén ulur, kirang piyandelling manah, lan kathah kang boten tampi.
Natha malih angandika, kakang patih lawan yayi kakalih, paran mangkya pangrasamu, apa wus bisa tompa, wisikkanné paman rêsi kabéh mau, kyana patih matur nembah, barkah paduka sang ngaji.
Bab purwa madya wusana, kados inggih kawula sampun tampi, ingkang maksih rangu-rangu, amung pangracuttira, poncadriya praptanning pangancassipun nirnakken rasa pangrasa, punnika kang déréng tampi.
Gumujeng sri naradipa, paran teka sira wanni ngakonni, tekanning wusana uwus tan samar kahananya, jebul babbing pangracut muwah pangukut kang mrih sirnanning pangrasa, kabéh sira durung unning.
Iya dén talatén padha, dénnya ma[40]mrih wossing wasita jati, yén meksa nora kacakup mintaha paman ajar, terang ngenna udinnen dén kongsi maksud mrih ywa kongsi béda béda, pamucungngé mring kajatin.
PUPUH IX
Rasanipun rasakna dén kongsi maksud awit bab kamuksan tan kenna ginnawé gampil babasanné liput pisan kenna pisan,
Tegessipun mennawa uwis katrucut wus tan bangkit oncat sapa ta kang dén takonni, lawan sapa kang pinintan pitulungan,
Dadi kudu, dén prasudi jronning ngidhup kudu puruita, mring para sugata tuwin tuwin pra pandhita kang kontap kotaméng driya.
Arya telu, samya manembah andheku, kaluhuran sabda, prabu angandika malih, paman wiku réh sadaya wasitanta.
Babbing kawruh, kang ngawantah sampun karuh, ing mangké prayoga, met malih kang kawrat tulis pralampita lir rata kancana ngarsa.
Pamrihipun angsal pasaksénning kawruh, mamrih away uwas pamawas wossing kajatin sang pandhita matur lerês sri naréndra.
Para sepuh, mannawi abawa kawruh, tan supé mangraras pralambang kang kawrat tulis yasannira pra pandhita jaman kina.
Dénning parlu, karya saksinning pannemu, ing pustaka raja, wonten pralambang utami, sung wasita ing purwa prapténg wusana.
[41]Gih punnika, dyah rukmawati ing dangu, duk maksih anama, déwi piratma winnisik ring ibunya yén narsa sidik waspada.
Sang dyah ayu, kinnét nulya angguguru, mring sang wiku dibya, sang hyang peksi rukmawati, kang ngahyangngan granning wukir cakrawala.
Awis kang wruh, lan wingit kalangkung langkung, agawat kaliwat kinnalang salirring wésthi, pinnagerran ing guguntur catur warna.
Guntur latu, Guntur angina Guntur bannyu, Guntur kang kaping pat peteng dhedhet anglimputti, awis ingkang bangkit prapténg granning ngarga.
Yén tannantuk pitulungnging jawata gung, tamtu kawasésa, ing Guntur patang prakawis sida lebur tan dadi sedyanning driya.
Nanging lamun wus dangkep saranannipun tan kénging sangsara, lestari prapta ing wukir, saged panggih lan sang peksi rukma watya.
Sranannipun kang kinnarya béngkas Guntur, punnika akedah, ing nguntapken hyang basuki, lawan kanthi sang ngarya ananta wirya.
Ilattipun ingkang mawi cawing telu, lah gusti pyunnika, pralambang langkung utami, wardinnipunlamun tumrap kawruh madya.
Sang dyah ayu, wiratma dumunungngipun mannah kang prannawa, guguntur kawan prakawis nepsu hawa hyang basuki tyas raharja.
Dé sang bagus ananta wirya sinuhun ananning manungsa, punnang peksi rukmawati, dén wardénni gesangnging rasa pangrasa.
[42]Dénné lamun ilat ingkang cawing telu, tumrap kawruh madya, boten saged narbukanni, wit tan bangkit andungkap wigatinnira.
Lamun kawruh, wusana anjarwannipun peksi kalepassan rukmawati dén wardénni, rukma emas wati jagad kajengngira.
Gih punniku, musthikanning bunagung, dénné dumunungnya, granning cakrawala wukir, kajengngipun néng telengnging jagad triya.
Dé dyah ayu, wiratma gesang linuhung, Guntur pat prakara, inggih swasana tri murti, dyan ananta wirya alussing manungsa.
Ilattipun cawing telu napas nupus basuki bathara, tyas rahayu kang sajati, gih neng enning kang nuntun prapténg wekassan,
Cundhukipun lan crita ngarab sinuhun kasebut ing kitab nama dakhaikkal khaik purwannira ana yakti saking ora,
Kang sinnebut inggih alam adam makdum alam tawang towang, angeker urip sajati, ingkang aran kakhékatting dad sampurna.
Wantahipun jatinning gesang sinuhun néng madyanning jagad nanging pilih kang udanni, yén tan lawan pitedah ingkang sanyata.
Sang ngaprabu, duk myarsa turnya sang wiku, tyas ngungun kalintang, dénning tan nyana sayekti, lamun peksi rukmawati dyah wiratma.
Wardinnipun dadya kahananning ngélmu, purwanning dumadya, prapténg wusananné titi, tétés sangkep ing wusana jeng sri na[43]tha.
PUPUH X
Karya sukanning sang dwija, dyan ngandika mamalat sih, dhuh paman wasitannira, sadaya kang wus kawijil kula canthi ing ngati, ngong pindha wahhyanning wahyu, dénné cetha tétéla, ngaléla tanpa ling ngaling, amimbuhi marêmming wardayanning wang.
Mung ngungunnning tyas mannira, babbing peksi rukmawati, kala déréng tinnarbuka, tan ngira yén wasita di, yén makaten sayekti, serat caritanning dangu, tan ngemungken wasita, asung sudarsana lahir, mawi isi wasitanning kasunyatan,
Aturrira sang pandhita, inggih makaten sang ngaji, ing serat paramayoga, amarah babonning janmi, Nabi Adam kariyin sang hyang Adam sinnebut puputra sang hyang sitha, inggih kangjeng nabi Esis lajengngipun puputra sang hyang nurcahya.
Putra hyang nurrasa nulya, putra sang hyang wenang nuli, sang hyang wenang apuputra, hyang tunggal nulya sisiwi, hyang jagad natha ngunni, punnika martabat pitu, Adam jarwanya ora, inggih purwa sipat ghaib Esis Sitha wiwit karsa jarwannira.
Anulya ambabar cahya, kawaranan rasa jati, sajatinné wus awenning, nunggal jumennengnging urip uripping pradumadi, dénnya nata jagad agung, jumenneng ngéja wantah, wetah jatinningsun janmi, purwa madya kawengku hyang jagad natha.
Cundhuk lan wa[44]warah ngarab marna purwanning dumadi, winnastannan alam sapta, dhingin ran wakhidiyatti, akhadiyat ping kalih, wakhidiyat kang katelu, sakawan alam arwah, kaping gangsal dén wastanni, alam mingsal kaping nem alam adjesan,
Insan kamil kaping sapta, wus tetep jumeneng janmi, gih sampurnanning manungsa, tetep warananning widdhi, sang prabu ngandika ris dhuh paman sang maha wiku, kalamun makatenna, menggah sampurnaning ngélmi, jawi ngarab tan wonten prabédannira.
Sang rêsi maturing natha, kaluhurran paduka ji, jawi ngarab tan prabéda, awit kamulanné ngunni, wontenning ngélmi jati, saking ing ngarab sinuhun wit hyang saha srasuman pruhita sang ngusman ngajid nunten jaka sangkala inggih pruhita.
Mring ngusman ngaji sutanya, sang ngusman ngajid ing ngarsi, nunten arya bratha séna, puruhita nabi kelir, gya sang jayabaya ji, ing kadhiri gurunipun inggih séh maolana, ngali samsujén ing ngunni, para wali saking sayid ngali rahmat,
Kang jumeneng waliolah, ajujuluk punnan katib inggih sunnan ngampél denta, tumangkar prapténg samangkin kawruh kasidan gusti, tarlén purwannya ing dangu, wiji saking ing ngarab inggih saking kangjeng nabi, niyakéngrat muhkhaddinnil Mustapha.
Sang prabu manggut ngandika, dhuh paman punnapa maksih, pustaka ing jaman kina, kang nawung wa[45]sita jati, sang rêsi matur aris maksih kathah jeng sinuhun yé kaduk pra pandhawa, sinnedhahan kurupathi, ondrawinna mring bale sagala gala.
Kurawa angapus karma, punning bale gya binnasmi, bayu suta kang apanggah, kadangnya catur kinnempit annéng madyanning agni, nulya na garangngan pingul bedhah sapta pratala, wreka dhara atut wuri, malbéng bumi lawan kadangnya sakawan,
Waluya tan kasangsaya, malah arya bayu siwi, krama angsal wanranggana, warnanya ayu linuwih, yéku pralambang pati, du king sakaratil maut sang bayu suta napas ngukut nupus atannapi, anpas lawan tannapas garangngan seta.
Konussing kang manungsan awarna wayangngan putih, inggih ran wayang seta, kang tinut jronning pangésthi, dyan amblas bumi inggih, ing kapping warana gung, mayangga seta sirna, kantun arya bayu siwi, néng jroning kisma antuk suka wor asmara.
Marêmming tyas tan sangsaya, sabaraya katut mukti, saking kwaséng brathaséna, ngungunning tyas sri bupathi, sang rêsi matur malih, wonten malih jeng sinuhun yé kaduk bratayuda, pejahé sang sindu pathi, lan sang ngarya partha pannengah pandhawa.
Sang sindu rêja singiddan wonten jronning gedhong wesi, naréndra bathara kresna, kuwasa amiranténni, murih ngaton tumuli, pra[46]tikellé kresna prabu, punning surya cinnakra, pet peteng lir prapténg ratri, tannantara agni murup mrabangkara.
Wong pandawa ramé sambat partha mati lebu genni, kurawa suka ing driya, ramé alok partha mati, sindu rêja mangéksi, saking ing candhéla manglung, pandhu suta wasspada, dyan sarotama pinusthi, wus lumepas pagas jongga sindu rêja.
Punnika ugi pralambang, ing praptanning sakaratil petengnging surya upama, sirêpping pramana gusti, arya partha amusthi, sarotama paminnipun panthengnging cipta maya, angésthi kahanan jati, pagassing kang jangganning sang sindu rêja.
Katamanning sarotama, punnika mongka upami, pambukanning kang warana, ka srang keplassing pangésthi, ing ngriku panunggalling, kawula gusti sinuhun inggih sirnanning rasa, lawan pangrasa wus annis paripurna sampurna pulih ing purwa.
Sang prabu dupi miyarsa, aturré sang maha rêsi, bab bale sagala gala, lan patinné sindu pathi, saya ngungunning galih, dénnya plek trapping pamuntu, pun ton pantogging tékad kakuddan praptanning jati, ing wusana ngungun maring kang ngripta.
Dénnya bangkit ngrakit gita, kang nawung pralampit di, muket rapet tan katara, tur ngeblak tanpa ling ngaling, angaléla kaling ling, lengnging pangésthi kadulu, dalah lekassing karsa, nguku[47]t poncadriya kéksi, saplak sangkep lengkanning sangkan paran,
Umatur sang yogi swara, dhuh sang sri inggih mennawi, kang wus kadya sri naréndra, sayekti saged ngecappi, sasamita kang umési, wasita wossing pangawruh, nanging kang lengnging tékad déréng kados paduka ji, yekti kuwur kéwranpanampinning driya.
Wit wonten sawennéhira, sarjana mamardyéng ngélmi, jatinning kang sangkan paran puruhita pra maharsi, sinnangkan saking alit kongsi pinten pinten tahun samben wonten pandhita, tan talangké dén guronni, paran dénné katoggé tan montra montra.
Andungkap jatinning tékad kang maluyéng nuked ghaib kados paduka sang natha, mila sarjana ing ngarsi, pegel raossing ngati, puntonning tékad mung embuh, kongsi masiténg suta, tanpa lumar sundyéng ngélmi, wawarahé pra wiku mung ngamandaka.
Awit mannira priyongga, wus sayah gonningsun ngudi, nganti kalebu babasan jajah désa milangkori, saben ana maharsi, ingsun pintanni wuwuruk jatinning kalanggengngan wulangngé tannana yekti, mung sasmita lan mung kaya cacangkrimman,
Nging tan kenna tinnarbuka, ruwet tur peteng kapati, nadyan mang darbé pethékkan nora bisa anjarwanni, lamun binuru dénning, pitakonnan kang gumathuk wangsullanné tan liya, bénjing [48] prapténg sakaratti prapta saka karsanning suksma.
Nora bisa anyatakna, padha ing samangkya kaki, kabéh kabéh mung semaya, saya kang kamot kintaki, kang nutur kawruh jati, wasitanné pra linnangkung, angaku aku wikan kahanan ri wussing pati, kang mangkana kaki kena ing ngarannan,
Wong kang demen karonnéhan ithik ithik ngathik athik pathokkan panthengnging tékad tur jatinné tan udanni, jronning ngati pribadi, peteng dhedhetnya nutnya nut prandénné raka réka, angngrakit ukara rungsit angglarraken kahananné ing delahan,
Awit ingkang ngaku wikan iya durung tau mati, kang wus mati nora nana, kang bali asung wawarti, lamun rinasa yekti, paran kulup gonné gugu, ujarré wong tan wikan dénné kang agugu kaki, ya kelebu wong gugon tuhon balaka.
Mulanné pannemunning wang, réh pada durung udanni, papasthén ingkang kinnantha, anéng panthengnging pangésthi, gléthékké kang ginudthi, kabéh padha durung gathuk ing mengko ingsun cekak mungguh ananning ngaurip nora perlu ngrembug ri wussing palastra.
Mung angger budi raharja, lan iktiyar nambut kardi, wus kalebu wong utama, nora perlu angulatti, ngélmu mulyanning pati, mundhak angribetti kalbu, lawan kalbéng babasan madu balung tanpa [49] isi, tékaddingsun ing pati mongsa bodhowa.
Mésem sri surya pranawa, puwara andangu maring, para nararya katiga, paran panemunta mangkin dongngéngnge paman rêsi, sarjana kang ngiyas kawruh, wussing pati tannana, ingkang unninga sayekti, kabéh wiku wuwussé mung ngayawara.
Awit ingkang ngaku wikan iya durung tau mati, kang wus mati nora nana, kang bali asung pawarti, dyan sudama awot sari, matur raossing tyas ulun kados lerês punnika, amargi wpntenning ngélmi, amung saking pangosak asik kéwala.
Lan saking dayanning cipta, wit sampun mawi piranti, bénjang yén pirantinnira, risak winastannan mati, saéstunnipun inggih, wangsul kados duk ing dangu, wit wus tanpa pirantri, wangsul purwannira ngunni, osik cipta yén sirna tanpa asmara.
PUPUH XI
Tatanning titah sakalir, amawi warana wadhag yén sampun prapténg mangsanné, ingkang wadhag dados risak luluh aworring kisma, alussipun inggih wangsul awor swasana lir purwa.
Kya patih manambung angling, dhuh anggéer yén makatenna, dados tan wonten bédanné, kang ngadarbé pangawikan kawruh ing sangkan paran lawan ingkang datan ngélmu, yén pejah sami kéwala.
Amung wangsul mring tri murti, mesakaken pra [50] pandhita, patinné padha lan pedhet ger gumujeng kang miyarsa, anggér lamun kawula, ajrih lamun gudél bingung, inggih pilih puruhita.
Amarsudi kawruh jati, awit nadyan kang kumiyas amastanni tanpa gawé, wit tan bangkit nyatatakenna, ananné alam purwa, inggih déréng naté lampus amung agagah miyagah.
Sami kang dén wastanni, tannaté nginguk ngakhérat yén kawula cara bodhon kang darbé ngélmi palastra, kang tan ngélmi malih pejah, abénnabén luwung ngélmu, bok yektos wonten perlunya.
Sri naréndra alon angling, kakang patih bener sira, upama wong lungan adoh, sabecikkanné tan mawa, sasangon apa-apa, ya prayoga gawa sangu, wong padha tan dén prakara.
Tur ngéstokken tutur becik wulangngé luluhur kunna, wanti-wanti pamelingngé, para nabi waliollah, para natha pandhita, pra pujongga sujana nung, kabéh padha sung wasita.
Kudu piurih marsudi, ngupadi kawruh kasidan upama datanpa gawé, pédah apa karya warah, tumrap ing suta wayah, apa kang mangkonno iku, ingaran saking bodhonya.
Lawan kikissanning batin wong ngurip ing ngalam dunnya, angger rahayu budinné, ing kana embuh dadinya, kakang ingkang mangkana, sanadya arsa rahayu, yé[51]n tan nganggo gagayuhan,
Gayuhan riwussing pati, ya yén maksih sarwa ana, bisa neteppi ujarré, dénnya niyat tyas raharja, nanging yén kasarakat ingsun nora wanni tanggung, yén lulus budi raharja.
Awit uwus nora wigih, lawan praptanning delahan marga wus ana ujarré, ing kana kang weruh sapa, béda kang amarsudya, kawruh sampurnanning lampus nadyan prapténg kukurangngan,
Akéh kang rahayu ngudi, saking wedi ing delahan lawan wedi wewelingngé, ing guru asung wasita, yén gayuh kasunyatan kudu dhadhasar rahayu, yén tannayu nora dadya.
Sang pandhita anambungi, kaluhurran sabda natha, nanging pangandika kathon g, nama lagya angéstokna, wasiténg pra sujana, déréng mawi saksi agung, kang netepken ing ngagesang.
Kedah amarsudyéng ngélmi, kasampurnanning kasidan kanga ran saksi sang kathong, kadya kang kawahhyéng ngarsa, kahananning manungsa, saking iradat sinuhun mila ing sampurnannira.
Gih kedah dén iradatti, nagging iradat sang natha, punnika wonten warna ro, alus kalawan wadhaggan dénné iradat wadhag kridhanning bapa lan biyung, duk lagya pulang asmara.
Kang winastan alus gusti, salebettipun sanggama, ing ngriku wonten pirantos kang tumandang buka warna, wa[52]rananning hyang suksma, dénnirarsa nunggil wujud ajujuluk sang hyang esa.
Nanging yayah réna gusti, inggih awis kang rumasa, saking alussing pirantos lamun tan lawan pruhita, rêsi ingkang sampurna, marmanta bénjang sinuhun wangsullé ing kalanggengngan,
Kedah kados suk dumadi, mawi ambuka warana, yén tan makaten sang kathong, tan wangsul alammé lama, muhung muwar kéwala, néng jawining warana gung, aran nginjeng tanpa sotya.
Dénné sarjana ing ngarsai, kang mastanni pra pandhita, wurukké datanpa gawé, anglempara ngayawara, wekassan anarima, kaku atinné mung embuh, mati tan perlu rinembug,
Inggih sanadyan ta gusti, pruhita rêsi saleksa, yén mung angsal rêsi rêsén tegessé rêsén sang natha, rêsi mung braitapa, mangan berbegganning kayu, manjila néng pucak arga.
Peng penganganné ulah bincil ambatang amemeca, amethék lalakonning wong, ngarêp parêp winnastannan weruh durung winnarah, punnika wiku antelu, pejahipun dados Wilma.
Gumujeng pra arya katri, sang natha alon ngandika, paman kaya wau ing ngong, kalempitting tyas kalépyan lamun kawruh pambuka, dados pasaksén kang tamtu, ngagesang mrih karsampurnan,
Mila lerês paman rêsi, nadyan sugih puruhita, yé[53]n mung guru angger uwong, tann kawang wang kang gumawang, milih kang wus prannawa, yekti amung karya bingung, boten marêm maken mannah.
Wusana sang arya katri, ngrasa karuhurran sabda, dyan aminta kajaténné, maring sang rêsi érnawa, samana wus winnejang, wiwijangnganning tumuwuh, patrapping réh sangkan paran,
Ri wussing samya winnisik tyasnya padhang tarawangngan rumasa wastan kawekén wikan sangkanning dumadya, weruh paranning purwa, puwara arya katelu, laju samya ngéstu pada.
Ring suka sang maha rêsi, dyan maring jeng sri naréndra, prabu alon ngandikanné, éh kakang patih swasana, myang yayi karonnira, réh kabéh ing mangkya uwus padha nunggal susurupan,
Tegessé wus dadi siji, lair batin nora pisah, tarlén mung pamintanning ngong, dén samya prasetyéng driya, raket rukun pratignya, kongsi prapténg turun-turun turutta dadi sudara.
Padénné mring paman rêsi, dén wedi asih jronning tyas kakang anan wirayatté, wong ngurip angéling ngana, ing mula-mulannira, lawan énget mring kanga sung, jalarranné kautaman,
Arya tri dheku wot sari, matur sru kalingga murda, dhawuh paduka sang kathong, mugi angsal prawityéndra, saged angéstokenna, kados pangandika prabu, mangkana sri naranatha.
Anu[54]lya ngandika malih, éh kakang patih swasana, réh samengko wus kalakon iya kala karsanning wang, padha nunggal sogata, banget sukanning tyassingsun ing mengko karsa mannira.
Yén ana Santana mami, myang pra wadu wandawéng wang, kang nedya nunggal kajatén kena padha pruhitaha, marang paman pandhita, nanging iya kudu metu, ing sira lan yayi arya.
Lan nganggo timbangen dhingin kalawan kahanannira, lan titinnen pambekkanné, kang misah budi angkara, tulakken nora kenna, kang wus katon sarwa ayu, sarwa réh kaparêngna.
Dénné ta pangarah mami, supaya sakonca padha, nunggalla panemu kabéh, lamun kongsi béda-béda, iku nora prayoga, mundhak kerêp dadi padu, anuntunni cocongkrahan,
Kados pundi paman rêsi, pamanggih kula punnika, andika punnapa condhong, matur sang maha pandhita, amba mangayubagya, ing karsa jeng sang sinuhun lawan lamun kasembadan,
Sami anunggil pamanggih, inggih kathah paédahnya, menggahing paduka kathong, mewahi sungkem prasetya, kados sabdanta ngarsa, sri naréndra malih muwus mring patih arya swasana.
Kakang karsanningsun mangkin salirring réh bawa rasa, ingkang wus kawahhya kabéh, babatten kinnarya laying, dadiya pépéngettan mring suta wayahing pungkur, la[55]wan ingsun wéhi aran,
Wus kaprasida jati, tegéssé laying péngettan kang gusthi kasidan kaot kya patih nemah sandika, sang wiku ngayubag, wusana ngandikéng prabu, kalilan sami bibarran,
Purna panggupiténg pati, radité ponca wisatya, ira mellan warsadahé, amarêngngi masa pusa, sangkalanya sinnelan islamu dafighul mupus dadi succi madyéng jagad, (1844).
Tamat
Sumber referensi :
Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :
Mas Kumitir
Sidoarjo, 2 November 2024
Dening Imajiner Nuswantoro












