ANOMAN
(Anoman yaiku Bambang Senggana, Bayu Putra, Anjani Putra, Maruti, Kapiwara, Ramadayapati, Bayutanaya. Sawise mandegresi mapan ing gunung Kendhalisada, peparab Begawan Mayangkara)
BACA JUGA :
Anoman ‘hanoman’ iku putrane Bathara Guru karo Dewi Najani. Dewi Anjani putrine Resi Gutama lan Dewi Windradi. Sesebutane liya kanggo Anoman yaiku Bambang Senggana, Bayu Putra, Anjani Putra, Maruti, Kapiwara, Ramadayapati, Bayutanaya. Sawise mandegresi mapan ing gunung Kendhalisada, peparab Begawan Mayangkara.
Anoman duwe sedulur tunggal bayu duwe daya angin amarga sihe batara Bayu, yaiku Bima, Begawan Maenaka, Liman Aitubanda, Garudha Mahambira, Naga Kuwara, lan Dewa Ruci. Amarga duwe daya angin, mula yen lumayu mesthi dibarengi swara angin.
Garwane Anoman loro, yaiku Dewi Purwanti lan Dewi Urangayu. Karo Dewi Purwanti peputra Dewi Purwaganti. Karo dewi Urangayu peputra Trigangga.
Anoman iku gedhe lelabuhane marang sapadaning titah. Sanajan wanara ‘kethek’ nanging duwe jiwa satriya seneng bela bebener lan nyingkirake angkara murka, jujur, lila legawa, enthengan. Tau dadi Senapati Prabu Rama, mateni Dasamuka. Setya tuhu marang titise Bathara Wisnu, yaiku Rama lan Kresna. Anoman uga melu dadi pamomonging para pandhawa.
Anoman iku umure dawa banget, wiwit jaman Pancawati ateges barakan karo Prabu Rama, tumeka jaman Kurawa lan Pandhawa, lan sedane Jayabaya kang ngaratoni ing Kedhiri. Seda saka pamundhute dhewe amarga rumangsa wis jeleh urip nang alam dunya.
Ana ing crita laire Anoman, suweneh tindak kang bisa dadi piwulang. Dene crita mangkene. Resi Gutama lan Dewi Windradi kagungan putra telu, yaiku Guwarsa, Guwarsi, lan Dewi Anjani. Dening ibune, Dewi Anjani kaparingan Cupumanik Astagina,. Kang mangkono andadekake merine sedulure. Guwarsa lan Guwarsi banjur nyuwun marang ramane, Resi Gutama banjur kaget amarga sing kagungan cupumanik astagina iku mung dewa. Dewi Windradi diganggu, asale saka ngendi cupumanik astagina, sarehne ditakoni meneng bae, Resi Gutama ngendika, “Ditakoni kok meneng bae kaya tugu.” sanalika Dewi Windradi dadi tugu.
Cupumanik sing kanggo rebutan mau banjur diuncalke dening Resi Gutama tiba ing tengahe sendang. Bocah telu banjur ageage nututi. Guwarsa lan Guwarsi nyemplung sendhang melih rupa dadi wanara ‘kethek’. Anjani ora wani nyegur , nanging wis kebanjur raup banyu ning sendhang, mula asta lan raine malih dadi wanara. Tetelune banjur nangis getun keduwung. Dening kang Rama, Resi Gutama, Guwarsi kadawuhan tapa ngalong ‘patrape kaya kalong’, yen turu gumandul, mangane woh-wohan wae, yen golek pangan wayah bengi. Guwarsa kadhawuhan tapa ngidang, yaiku tapane sing kaya patrape kidang ing tengah alas. Mung mangan gegodhongan lan suket. Dewi Anjani kadhawuhan tapa ing pinggir telaga, ora kena mangan yen ana pangan kang tumuba saka langit.
Kacarita nalika Bathara Guru lagi niti priksa ngubengi jagad, tuwuh welase priksa kahanane Dewi Anjani, banjur nibakake godhong sinom. Sawise dhahar godhong sinom, Dewi Anjani ngandhut lan nglairake putra kakung, wujude kethek putih kaparingan nama Anoman.
Ngabdi Marang Sugriwa
Bayi kawujut kethek putih sing ngrupakne putera Anjani dijupuk saka Batara Bayu nuli diangkat dadi anak. sakwise pamulangane buyar, Hanoman bali menyang donya lan ngenger nang pak-like, yaiku Sugriwa, raja kethek Gua Kiskenda. wektu kuwi, Sugriwa entas dikalahake saka kakange, yaiku Subali, pak-lik Hanoman liyane. Hanoman kedadeyan ketemu Rama lan Laksmana, sapasang pangeran saka Ayodhya sing lagi ndalani pambuwangan. sakarone banjur tandhang gawe padha karo Sugriwa kanggo ngalahake Subali, lan bareng nempuh negeri Alengka mbebaskan Sita, garawane Rama sing diculik Rahwana murid Subali.
Nyerbu Alengka
Pisan-tama Hanoman nyusup menyang istana Alengka kanggo menyelidiki kekuwatan Rahwana lan ndeleng kahanan Sita. neng kana dheweke nggawe kerusuhan dadine tangkep lan dihukum obong. sawalike, Hanoman justru kedadeyan ngobong sakanggonan embok kutha Alengka. kadadean kesebut kenal karo aran Hanoman Obong. sakwise Hanoman bali menyang panggon Rama, pasukan kethek pun mangkat menyerbu Alengka. Hanoman tampil dadi pahlawan sing akeh mateni pasukan Alengka, kaya ta Surpanaka (Sarpakenaka) adhi Rahwana. Mangkene cerita wayang bahasa jawa anoman ing wayah nyerbu alengka kang dadi crita sing terkenal.
Mungsuh Rahwana
Ing njero pertempuran paling akhir antara Rama kewalahan menandingi Rahwana sing nduweni Aji Pancasunya, yaiku kabisan kanggo urip lestari. ping saben senjata Rama menewaskan Rahwana, saknalika kuwi uga Rahwana bangkit bali. Wibisana , adhi Rahwana sing memihak Rama cepet njaluk Hanoman kanggo ngewangi. Hanoman pun ngalungguhan gunung Ungrungan kanggo ditimpakan neng dhuwur mayit Rahwana pas Rahwana entas tewas neng tangan Rama kanggo kesemene pinge. ndeleng kelancangan Hanoman, Rama pun hukume ben njaga kuburan Rahwana. Rama pitaya yen Rahwana isih urip neng ngisor gencetan gunung kesebut, lan saben wektu bisa cucul roh kanggo nggawe kerusuhan neng donya.
Beberapa taun banjur sakwise Rama mati, roh Rahwana meloloskan awak saka gunung Ungrungan nuli ngajawa kanggo nggoleki reinkarnasi Sita, yaiku Subadra adhi Kresna. Kresna dhewe yaiku reinkarnasi Rama. Hanoman mburu lan ketemu Bima, adhine pepadha putera angkat Bayu. Hanoman banjur ngenger marang Kresna. dheweke uga kedadeyan nangkep roh Rahwana lan ngurunge neng gunung Kendalisada. neng gunung kuwi Hanoman bertindak dadi pertapa.
Moksa
Hanoman nduwe umur dawa banget nganti jeleh urip. Narada mudhun ngabulke penjaluke, yaiku "pengen mati", angger dheweke bisa nutugake tugas paling akhir, yaiku ngrukunake turun kenem Arjuna sing lagi perang sedulur. Hanoman banjur ngremeng karo jeneng Resi Mayangkara lan kedadeyan ngomah-omahake Astradarma, putera Sariwahana, karo Pramesti, puteri Jayabaya. keluarga Sariwahana karo Jayabaya katon jotakan sanajan dekne kabeh padha-padha keturane Arjuna. Hanoman banjur ngadhepi mungsuh Jayabaya sing nduwe jeneng Yaksadewa, raja Selahuma. jero perang kuwi, Hanoman tiba, moksa bareng ragane, lagekne Yaksadewa bali menyang wujud asale, yaiku Batara Kala.
Anoman Obong
Dewi Shinta wis kelakon didhusta dening Prabu Rahwana/Dasamuka menyang kraton Alengkadiraja. Dewi Shinta dipapanake ing taman Kaputren. Ing taman, Dewi Shinta ora doyan mangan lan ora donyan ngombe. Awake kuru aking, rambute dawa nggimbal ora digelung amarga wis suwe ora adus. Kabeh mau ditindakake supaya Rahwana wegah nyedhaki dheweke. Kanggo njaga keslametane, menyang ngendi wae Dewi Shinta tansah nggawa cudrik/keris cilik. Samangsa-mangsa Prabu Rahwana teka arep ngrudapeksa, dheweke banjur ngancam arep nganyut tuwuh utawa bunuh diri.
Ing taman amung Dewi Trijatha sing bisa ngarih-arih lan bujuk Dewi Shinta supaya gelem mangan. Dewi Trijatha kui anake Gunawan Wibisana adhine Prabu Dasamuka dadi isih ponakane Prabu Dasamuka. Dewi Trijatha kui rupane ayu lan polah tingkahe ora kasar kaya buta Alengka. Polah tingkahe lan solah bawane ora beda karo putri keraton liyane. Upama ora ana Trijatha, Dewi Shinta mesthi wis mati suduk sarira, Trijatha kasil ngarih-arih Dewi Shinta supaya ora lampus dhiri.
Ora kacarita nelangsane Dewi Shinta ing tangane mungsuh. Dene Sri Ramawijaya kasil dadi ratu angratoni bangsane kethek saka kraton Guwa Kiskenda andhahane Sugriwa. Sawijining dina Sri Ramawijaya kirim utusan kethek putih aran Anoman. Anoman dinuta Sri Ramawijaya supaya nggolek sisik melik ing ngendi lan kepriye kahanane Dewi Shinta.
Tekan keraton Alengka, Anoman njujug taman keputren. Ing kono dheweke kelakon nemoni Dewi Shinta lan Trijatha. Anoman banjur ngaturake ali-aline Sri Rama marang Dewi Shinta. Sawise mangerteni kaanane Dewi Shinta lan entu sisik melik bab kaanane kraton lan prajurit Alengkadiraja, Anoman banjur pamit bali. Emane nalika arep bali, Anoman konangan lan kecekel prajurit Alengkadiraja. Anoman dirangket disowanake Prabu Rahwana. Dening Prabu Dasamuka Anoman diukum obong. Anoman diukum obong ing laun-alun Alengka.
Nanging Anoman kuwi kethek sekti mandraguna, ora tedhas diobong. Nalika diobong Anoman mberot banjur pencolotan sandhuwure wewangunan kraton lan omah. Wewangunan lan wit-witan sing diencoke Anoman kabeh kobong. Kraton Alengkadiraja sing maune apik lan endah saiki dadi segara geni sing mbulat-mbulat amarga pokale Anoman. Prabu Dasamuka nesu lan mrentahake prajurit Alengka supaya nyekel Anoman. Nanging Anoman wis kasil lolos lan bali atur palapuran marang Sri Ramawijaya.
Swasana lan kaanane kraton Alengkadiraja nalika diobong dening Anoman kaya sing diceritakake ing lagu campursari Anoman obong.
Pungkasan Rembag :
Anoman (utawa Hanoman) yaiku paraga wayang kera putih sing sekti mandraguna, putra Dewi Anjani lan Batara Bayu (utawa angkatane Batara Guru). Dikenal minangka utusan Prabu Rama sing setya kanggo nylametake Dewi Sinta ing crita Ramayana. Anoman nduweni watak kendel, cerdas, lan setia, uga asring diarani Mayangkara nalika dadi pandhita.
Berikut adalah poin-poin penting mengenai tokoh Anoman dalam budaya Jawa:
- Asal-usul & Sebutan: Dikenal minangka "Rewanda Seta" (kera putih). Jeneng liyane yaiku Bayutanaya (putra Batara Bayu) lan Mayangkara.
- Lakon Utama (Anoman Duta): Diutus Prabu Rama menyang Ngalengka kanggo mriksa kahanane Dewi Sinta sing diculik Rahwana.
- Anoman Obong: Crita nalika Anoman ketangkep Indrajit lan diobong, nanging malah ngobrak-abrik kraton Ngalengka.
- Watak: Tokoh ksatria sing setya, jujur, lan dadi simbol pengabdian tanpa pamrih.
- Kekuwatan: Ndhuweni aji-aji sekti, bisa mabur, lan dadi tokoh sing muncul ing zaman Ramayana nganti Mahabharata.
Anoman minangka simbol keberanian lan kesetiaan ing jagad pewayangan Jawa.
Imajiner Nuswantoro
