SULUK PEDHALANGAN

0

SULUK PEDHALANGAN

 


Sulukan Pathet Nem Ageng

Leng-leng ramya nikang sasangka kumenyar mangrengga rum ing puri,

Mangkin tan pasiring halep ikang umah mas lwir murub ring langit,

Tekwan sarwwa manik tawingnya sinawung saksat sekar ning suji,

Unggwan Bhanumati yan amrem alango mwang natha Duryyodhana.

Maksudnya :

Sungguh indah berapa lama bulan bersinar di atas istana,

Sebabkan aku tanpa menimbang keindahan rumah emas (golden house) yang seperti api di langit,

Terlebih lagi, permukaannya dilapisi dengan berbagai warna seperti bunga badak.

Ya, itu adalah tempat tidur Dewi Bhanumati dengan Prabu Duryyudhana.

Klarifikasi

Nama lagu di atas adalah sardulawikridhita yang artinya permainan harimau (sardula = macan;

wikridhita = main). Isinya bercerita tentang keindahan istana Hastina di malam yang cerah

Bulan.

Lagu di atas adalah untuk slukan laras slendro, yang besar di baris pertama. Kepara lebih tepat

Dan jelas bahwa Hastina adalah negara pertama di negara tersebut.

 

Sasampunipun Sulukan Pathet Nem Ageng, saderengipun Wiwit Ginem     

Lengeng gati nikang hawan sabha-sabha niking Hastina,

Samantara tekeng tegal Kuru nararyya Kresnan laku,

Sirang Parasurama Kanwa Janaka dulur Narada,

Kepanggih irikang tegal milu karyya sang Bhupati.

Maksudnya :

Asri terkesan dengan kondisi jalan menuju bangsal sarasehan Hastina,

Ketika Prabu Kresna tiba di Tegal Kuru,

Dia bertemu Parasurama, Kanwa, Janaka bersama dengan Narada;

Keempat dewa itu ikut membantu pekerjaan Sri Krishna.

***

Tembang Kakawin di atas menceritakan bahwa ketika Prabu Kresna duta Pandawa pergi ke Hastina, ia menegaskan tekad Duryudhana: Ia akan mengembalikan negeri Indra Prastha yang diberikan kepadanya oleh Dhadhu dan separuh negeri Hastina jika ia memilih perang Bharatayudda .

 

Ada-ada Greget Saut

Irika ta sang Ghatotkhaca kinon mapag  arkhasuta,

Tekap ira kresna Partha maneher muji sakti nira,

Sang inujaran wawang masemu garjjita harsa marek,

Mawasana bhagya yan hana  pakon ri patik nrpati. 

Maksudnya :

Saat itu Sang Gathutkaca diperintahkan untuk menikah dengan putra Bathara Arka (Karna),

Oleh Kresna, Parta (Arjuna) kemudian memuji kesaktian Gathutkaca,

Sang Gathtutkaca langsung tampak sangat gembira (kehadiran Kresna),

Sarwi berkata: “Aku merasa beruntung, karena ada perintah (darimu) untukku”.

***

Tembang kakawin ini menceritakan ketika Gathutkaca diperintahkan oleh Prabu Kresna untuk mengalahkan Sang Karna di tengah pertempuran Bharatayuddha pada hari ke-14.

Penggunaan tembang kakawin di atas adalah pada pementasan wayang pertama Ada-ada Greget Saut di jalur sembilan.

 

Sulukan Sasmita Pathet Manyura

Meh rahina semu bang hyang aruna kadi netra ning ogha rapuh,

Sabda ni kokila ring kanigara saketer ni kidung ning akung,

Lwir wuwus ing winipanca papetak ing ayam wana ring pagagan,

Mrak anguhuh bhramara ngrabhasa kusuma ring parahasyan arum.

Maksudnya :

Ketika sudah hampir waktunya melihat matahari di timur, tampak merah seperti sakit mata,

Kicau burung pelatuk di pohon kanigara seperti suara nyanyian orang yang sedang berduka,

Seperti suara seruling Indu, ayam-ayam di hutan bernyanyi,

Merak bernyanyi, kecoa menghancurkan bunga di ruang pemakaman yang harum.

***

Tembang kakawin di atas disebut Wisarjita. Isinya bercerita tentang keindahan alam Hastina di malam hari saat menanti fajar.

Pada saat itu Prabu Kresna yang merupakan utusan Pandawa sedang berada di istana Sang Widura dan belum melakukan perundingan dengan Korawa.

Sekar Wisarjita berada di pementasan wayang kelas pertama menggantikan Pathet Sanga di Pathet Manyura.

Kata manyura dalam bahasa Jawa kuno dan bahasa Sansekerta berarti burung merak. Jadi Pathet Manyura artinya pathet merak, makanya disebut pathet manyura, karena pathet ini digunakan saat perak di pagi hari sekitar pukul 03.00 dini hari. Pada zaman kuno (ketika kitab Bharatayudda ini ditulis mungkin pada jam perak di pagi hari, burung merak sudah bernyanyi).

Dalam dunia seni tari, lagu di atas adalah Sekar Ageng Sasadara Kawekas, Pelog Pathet 6 laras, 20 langkah, potong (7+7+6) x 4 membawakan Gending Onang-onang Pelog Pathet Nem.

Kata rapuh ada dalam kata-kata para aktor dan aktris dan mereka mengatakan rapuh. Ini adalah kesalahan karena artinya berbeda, jika penglihatan ogha rapuh artinya seperti kemerahan pada mata yang rusak, tetapi jika penglihatan laba-laba rapuh artinya kemerahan pada tubuh yang rusak.

 

SINOM SIGRA KANG BALA TUMINGAL

Sigra kang bala tumingal,

acampuh samya medali,

lwir thathit wileding ganda,

dhanghyang gung manguncang niti,

bénjang Sang aji mijil,

lathinya medali wuwus,

trustha sura wilaga,

kaya buta singa wregil,

pasthi jangga dhendhanya mangambak baya.

Cakepan Uran-uran / Tembang Sinom  kasebut kagubah saka Serat Aji Pamasa, anggitane R. Ng. Ranggawarsita. Asline   ana patang pada. Ing saben sapada kajupuk rong gatra. Dene pada kang angka papat kajupuk telung  gatra, cethane mangkene :

 

SIGRA KANG BALA TUMINGAL, ACAMPUH SAMYA MEDALI

liwêran mungsuh lang rowang, rame rok asilih ungkih, sumrêg sinrêg makangsi, kasok kasantikanipun, wêkasan kawisesa, raksasa bala angisis, tanpa kawal kêkiwul wuwul kewala.

Sigra Si Kalasuwidha, amasang kamayan sari,

 

LWIR THATHIT WILEDING GANDA, DHANGHYANG GUNG MANGUNCANG NITI

tumamèng mungsuh sami, sêmang-sêmang asmu samun, samantara katoran, kang tyas sanityasa tistis, lwir kakênan ing guna turidasmara.

Marpêk Sang Kalasuwidha, sarywangling angêngerangi, pagene wadyèng Mamênang, têka kapinêngan sami,

 

BENJANG SANG AJI MIJIL, LATHINYA MEDALI WUWUS

dêduka marang sira, ingaran wong tuna budi, dhêstun têmên tan bisa mungkasi karya.

Katon cabaring dinuta, angapêsakên ing gusti, pae duk lagi wiwitan, tandangmu anggêgilani, pantês manggalèng jurit, nirbaya nirwikaramuk,

 

TRUSTHA SURA WILAGA, KAYA BUTA SINGA WREGIL, PASTHI JANGGA DHENDHANYA MANGAMBAK BAYA

Tembang patang pada kasebut isine :  Nyaritakake nalika wadyabalane Prabu Ajipamasa ing Mamenang perang lumawan wadyabala buta , wadyabalane Resi Kala Suwida, bareng wadyabala buta kasoran mula Resi Kalasuwida banjur namakake aji kamayan sari tumanduk marang wadyabala ing Mamenang sanalika sirna budine banjur ora bisa micara mung padha mesam-mesem karo grenengan swarane kaya angungrum marang wong wadon.

Wondene  tembang Sinom Sigra Kang Bala Tuminggal sapada kang kerep digunakkae ing suluk pedhalangan ( ada-ada, jaranan/budhalan, lsp) iku gandheng   kajupuk  saka perangan-perangan tembang Sinom kang cacahe ana papat mau, mula iya rada kecipuhan angggone nggoleki surasane tembang  Sinom Sigra Kang Bala Tuminggal mau. Mboknemawa para sutresna kang luwih pana ing babagan iki bakal medhar surasane tembang mau kasumanggakake.

Nganti seprene uga durung kawruhan kapan lan  sapa satemene sing ada-ada nggubah  utawa yasa tembang Sinom patang pada dadi sapada kasebut. Ana ing pamulangan tembang kasebut kanggo cangkriman aksara Jawa.

 

Sêkar-sêkaran

Sêkar-sêkaran, Padmasusastra, 1898

Kalawarti Mekarsari

Brêmara rèh manguswa ambrêngêngêng,

kadi karênaning kaswasih,

anèng marga amalatkung,

Sang Ganda Wastratmaja,

lêng-lêng lalu angulati,

surya mangrangsang wayah,

kumyur hamarawaryanta.

Mbrengengeng swarane kumbang kang kepengin ngambung kembang

Kaya kapilut endahing rerepen

Aneng dalan kang nuwuhake rasa sengsem

Sang Wrekodara

Kagawokan nalika meruhi

Sang surya tansaya dhuwur

Sumamburat abang cahyane

Suluk Pathêt Sanga Wantah

Sangsaya dalu araras,

abyor kang lintang kumêdhap,

titi sonya têngah wêngi,

lumrang gandhané puspita,

karênghyan ing pudyanira,

sang dwijawara mbrêngêngêng,

lir swarané madubranta,

manungsung sarining kêmbang.

Wengi tansaya endah nglam-lami

Lintang abyor pating krelip

Sepi nyenyet tengah wengi

Sumarebak arum gandane kembang

Kaprungu swara donga pepuji

(kangmijil saka lesane) pandhita linuwih mbrengengeng

Kaya swarane kumbang

Kang lagi ngisep sarine kembang

Suluk Pathêt Sanga Wantah

Dhêdhêp tidhêm prabawaning ratri,

sasadhara wus manjêr kawuryan,

tan kuciwa mêmanisé,

mênggyêp sri natèng dalu,

siniwaka sanggya pradasih,

aglar ning cakrawala,

winulat anglangut,

prandéné paksa kèbêkan,

saking kèhé tranggana kang sumiwi,

wirata tanpa sêla.

Sepi nyenyet kena prabawaning bengi

Rembulan wus katon manjer sunare

Endahe ora nguciwani

Lir pendah rajane wengi

Kang diadhep dening para abdi

Gumelar ing akasa

Katon nglangut yen dinulu

Senajan meksa katon kebak

Saka akehing lintang kang sumewa (ngadhep)

Warata ora ana selane

Suluk Pathêt Sanga Wantah

Mulat mara sang Harjuna sêmu kamanungsan,

kasrêpan ri tingkahing musuh niran,

padha kadang aywa taya wang wanèh,

hana pwang anak ing yayah mwang ibu lèn uwanggéh paman,

makadi narpa Salya Bhisma,

sira sang dwijanggih guru.

Nalika Sang Arjuna nyumurupi barisane Kurawa dheweke katon trenyuh

Sedhih amarga mungsuh-mungsuhe mau

Kabeh sedulure dhewe, dudu wong liya

Ana ponakan saka bapa lan ibu  kang isih kapetung paman

Kayata Prabu Salya, lan Resi Bhisma

Panjenengane iku Sang Pandhita lan uga gurune

Suluk Pathêt Sanga Jugag

Hascarya Parta wêkasan muwah ékatana,

yèka wisanggêni maya,

Sang Hyang I Supradipta.

Sang arjuna banget seneng nampa paringan panah

Yaiku panah geni kang mawa wisa kagila-gila ampuhe

Saka Sang hyang Supradipta

Suluk Pathêt Sanga Jugag

Mangu-mangu manguwung ,

wang-wang winangun mangêni,

nênangi onênging nala.

Mangu-mangu anglimputi,

Tidha-tidha tanpa karep

Sakalan uwuhake rasa kangening ati

Suluk Pathêt Sanga Jugag

Lir sadpadèngsun tumiling ngulati,

midêring taman anon sêkar warsiki.

Aku kaya kumbang kang weruh, lan nggoleki

Mider-mider ing taman weruh kembang warsiki

Suluk Pathêt Sanga Ngêlik

Nihan siswa umatur,

marang risang maha yogi,

sang wipra kadiparan,

karsané Hyang Hotipati,

yogya saliring warna,

kang gumêlar anèng bumi,

mugi ulun têdahna,

tandya sang wiku hanjarwi.

Mangkana siswa matur,

Marang Sang pandhita linuwih,

Dhuh Sang Pandhita iki kepriye,

Kersane hyang Hotipati (Bathara Guru)

Ngenani kabecikan kang werna-werna

Kang gumelar ana bumi

Muga-muga aku diparingi pituduh

Age-age sang pandhita njarwani maknane

 

 

Sumber referensi :

Perlu kawuningan bilih  seratan  menika kapendhet saking buku SULUK PEDHALANGAN , anggitanipun swargi S. Padmosoekotjo , terbitan PT. Citra Jaya Murti ing Surabaya 1979.

 

Post a Comment

0Comments
Post a Comment (0)